Verwacht geen wonderen van misbruiktop, zegt paus

Vaticaan Donderdag begint in Rome een nooit eerder gehouden top over seksueel misbruik van minderjarigen. Alle landen zijn ontboden.

Katholieken waren zondag op het Sint-Pietersplein in Vaticaanstad om het middaggebed van de paus bij te wonen.
Katholieken waren zondag op het Sint-Pietersplein in Vaticaanstad om het middaggebed van de paus bij te wonen. Foto Gregorio Borgia/AP

Eindelijk, was de veelgehoorde verzuchting toen vorig najaar bekend werd dat paus Franciscus een speciale misbruiktop had uitgeschreven. Donderdag begint die: drie dagen die volgens het Vaticaan in het teken zullen staan van ‘verantwoording afleggen, verantwoordelijkheid nemen, en transparantie’ als het gaat om seksueel misbruik van minderjarigen door geestelijken.

Zoiets is in de recente kerkgeschiedenis nooit eerder gebeurd. De leiders van de Katholieke Kerk uit alle landen zijn naar Rome geroepen – er zijn er 114. Topkardinalen van onbesproken gedrag zijn belast met de organisatie. De paus zelf zal donderdag een openingstoespraak houden en zondagmorgen afsluiten. En waar Franciscus in het verleden vaak de nadruk heeft gelegd op de bisschoppelijke collegialiteit en op het naar elkaar luisteren, ligt het accent nu anders: de kerkleiders krijgen een boodschap en een gedragscode mee naar huis.

„Mijn hoop is dat mensen dit als een keerpunt zullen zien”, zei kardinaal Blase Cupich uit Chicago, een van de organisatoren, maandag op een persconferentie in het Vaticaan. Zijn collega-organisator aartsbisschop Charles Scicluna uit Malta, die veel misbruikzaken heeft vervolgd en een vertrouweling van de paus is, zei daar: „Of het crimineel gedrag is of kwaadaardige medeplichtigheid, een code van geheimhouding, of ontkenning, we moeten stappen zetten.”

Veel op het spel

Wat voor huiswerk de bisschoppen meekrijgen en hoe dwingend de 82-jarige paus zijn gezag zal laten gelden, moet de komende dagen blijken. Er staat veel voor Franciscus op het spel. De hervormingen die hij aan het doorvoeren is, worden grotendeels overschaduwd door de enorme hoeveelheid misbruikschandalen die aan het licht zijn gekomen. Die dateren grotendeels van ver vóór zijn pausschap, maar het is zíjn geloofwaardigheid die hier op het spel staat.

Met een reeks recente maatregelen heeft Franciscus duidelijk gemaakt dat aanpak van de misbruikschandalen nu bovenaan zijn prioriteitenlijst staat. Symbool daarvan is het besluit van zaterdag om de prominente Amerikaanse kerkbestuurder Theodore McCarrick wegens misbruik uit het priesterambt te zetten – zijn bevoegdheden als kardinaal waren hem vorige zomer al ontnomen.

Maar drie dagen en een zondagochtend voor de terugblik zijn niet veel voor een probleem dat zó de Katholieke Kerk op haar grondvesten doet schudden. Op de terugreis van zijn bezoek aan Panama, eind januari, waarschuwde de paus voor hoge verwachtingen. De top zal het seksueel misbruik niet oplossen. Misbruik, zei hij, „zal doorgaan. Het is een menselijk probleem.” Misschien kan de weg die de kerk nu inslaat, zei hij ook, helpen bij de aanpak van misbruik elders, in gezinnen, in sportclubs, op scholen.

Minderjarigen

De paus wil de komende dagen de nadruk leggen op misbruik van minderjarigen. Het gaat, in principe, niet over machtsmisbruik ten opzichte van volwassen priester-studenten. Niet over misbruik van nonnen, de last van het celibaat, of het geheimhouden van homoseksueel gedrag van kardinalen en dat ze daardoor mogelijk chantabel zijn. Volgens de agenda zijn er iedere dag momenten waarop slachtoffers van misbruik hun verhaal kunnen doen.

Lees ook Hoe de vele homoseksuele kardinalen de kerk steeds homofober maakten

Slachtofferorganisaties onderstrepen dat zij, na alle verbale veroordelingen van misbruik door de paus en een aantal sancties tegen daders, verdere en concrete stappen verwachten. De belangrijkste eis is dat er harde, publieke sancties worden genomen tegen bisschoppen en kardinalen die misbruik om wat voor reden dan ook hebben geminimaliseerd en/of verdoezeld. Sancties die verder gaan dan in stilte het aftreden van de bewuste persoon accepteren.

Aartsbisschop Scicluna maakte maandag duidelijk dat alle kerkbestuurders ingepeperd zal worden hoe serieus de misbruikcrisis is. In een aantal zich ontwikkelende landen wordt dit als een probleem van rijke landen gezien. Lang niet alle bisschoppen nemen het probleem serieus, nog lang niet overal zijn richtlijnen opgesteld voor het bestrijden en voorkómen van misbruik, en als er richtlijnen zijn houdt niet iedereen zich daaraan. Daarnaast ligt er ook in veel rijkere landen, denk aan Spanje, nog een sluier over misbruikzaken of zijn nog niet alle affaires aan het licht gekomen.

De paus heeft de lokale kerken aangemoedigd in de aanloop naar deze top ontmoetingen te organiseren met slachtoffers van misbruik. Soms is dat gebeurd, zoals in Brazilië en Ierland. In Nederland zijn er geen extra ontmoetingen geweest. Bisschop Van den Hende van Rotterdam, als voorzitter van de Nederlandse bisschoppenconferentie in Rome, schreef ter verklaring op de website van zijn bisdom dat hij „al meerdere keren slachtoffers van seksueel geweld (heeft) ontmoet en gesproken”.

In een gesprek met de website Crux wees aartsbisschop Scicluna op de culturele, sociale en kerkelijke verschillen tussen landen. „We staan niet allemaal op hetzelfde punt. Deze bijeenkomst wordt geen driedaags wonder dat ieder probleem oplost dat we hebben, maar het is wel een erg belangrijke exercitie.”