Hoe de Maidan-opstand Europa schokte - en hoe het daar bij bleef

Vijf jaar na het bloedbad op het Maidanplein is het conflict in Oekraïne verzand – en weet de EU nog altijd niet wat ze ermee aan moet. Wat is er over van de idealen van toen?

De oproerpolitie staat opgesteld op de Maidan in Kiev. Een foto uit februari 2014.
De oproerpolitie staat opgesteld op de Maidan in Kiev. Een foto uit februari 2014. Foto Alexey Furman/EPA

Het was die gure februaridag in 2014 al donker toen twee Europarlementariërs het podium op het Maidan-plein in Kiev beklommen. Ze keken uit op duizenden Oekraïeners – jong en oud. Al maanden betoogden die op het centrale plein in de hoofdstad: vóór integratie in de Europese Unie, tégen de verstikkende greep van Moskou en tegen de corruptie in hun land. De avond tevoren hadden sluipschutters – zeer waarschijnlijk in opdracht van de belaagde Oekraïense president Viktor Janoekovitsj – huisgehouden: de kerken van de stad lagen vol doden en gewonden.

De twee Europarlementariërs, de Belgische leider van de Europese liberalen Guy Verhofstadt en VVD’er Hans van Baalen, waren naar Kiev gekomen om de Oekraïeners een hart onder de riem te steken. „Veel mensen bedanken de EU, maar wij verdienen jullie dankbaarheid niet”, riep Verhofstadt op het winderige plein. „Wij moeten júllie bedanken, want jullie hebben Europese waarden en Europese principes!” Van Baalen: „We laten jullie niet in de steek, we blíjven jullie steunen!”

Lees ook: Lijken liggen op de Maidan

Heeft Europa die belofte van steun aan Oekraïne waargemaakt? En wat heeft de EU sinds de start van het Oekraïens-Russische conflict eigenlijk bereikt aan de uiterst instabiele oostflank van de Unie? NRC sprak met Europese politici en diplomaten die de Maidan-opstand van dichtbij meemaakten. Ze zijn opvallend kritisch. „De EU heeft Oekraïne nog altijd weinig te bieden, er is nog altijd geen plan of strategie.” En: „Er is nooit geëvalueerd”, klinkt het onder insiders op de EU-hoofdkwartieren in Brussel. De betrokkenen willen niet met hun naam in de krant – het dossier-Oekraïne ligt erg gevoelig.

We laten jullie niet in de steek, we blíjven jullie steunen!

De rol van de EU, die het Europese kamp in het verdeelde Oekraïne steunde, was destijds groot. Het hele beproefde EU-instrumentarium werd ingezet: banden aanhalen, economische impulsen bieden, Europese waarden exporteren. „Het gaat niet om een keuze die Oekraïne moet maken tussen Moskou of EU”, zei Frans Timmermans in december 2013 tegen NRC. „Je kunt met beide partijen goede relaties onderhouden.” Timmermans, nu eurocommissaris, was in die dagen minister van Buitenlandse Zaken. Ook hij bezocht de Maidan. Zijn indruk was positief: „De mensen zeggen tegen me: ‘wij willen gewoon leven zoals jullie’. Mooi toch?”

Timmermans in 2013, bij zijn bezoek aan het tentenkamp op de Maidan: ‘EU valt niets te verwijten in Kiev’

Tot 20 februari 2014, de dag van het bloedbad, was het geloof in de Europese aanpak heilig. Maar kort daarop werd de EU geconfronteerd met de harde koers van de Russische president Vladimir Poetin in Moskou.

Emotioneel moment

Sleutelmoment in het Oekraïne-drama was een Europese top in Vilnius. Daar zou de EU eind november 2013 zogeheten ‘associatieverdragen’ tekenen met de voormalige Sovjetstaten Oekraïne, Georgië en Moldavië. Die landen verkozen in toenemende mate de belofte van Europese integratie boven Moskouse invloedssfeer. Een week voor de top zwichtte de Oekraïense president Janoekovitsj voor de druk uit Moskou: Poetin dreigde met zware economische sancties.

„Dat moment was historisch en emotioneel”, zegt Jovita Neliupsiene, die in 2013 als Litouwse diplomaat de top in Vilnius voorbereidde. Ze is nu namens haar land EU-ambassadeur in Brussel. „Het was dé alarmbel. Wij Europeanen dachten dat Poetin slechts wakker lag van uitbreiding van de NAVO in de richting van zijn grens. Verdere EU-uitbreiding met landen als Oekraïne, daar maalt Poetin minder om, zo leek het.” Het idee dat voormalige Sovjetstaten zich ongestraft kunnen losmaken uit de Russische invloedssfeer was evenwel een cruciale vergissing, aldus Neliupsiene.

Ze had eerder al „alarmbelletjes” horen rinkelen, zoals de Russische bezetting van delen van Georgië in 2008. „De EU schrok wel, maar drukte op de snooze-knop.” Rustig verder slapen dus. Volgens de Litouwse diplomaat had de EU toen al met een niet mis te verstane reactie moeten komen.

De EU schrok wel, maar drukte op de snooze-knop

Neliupsiene verwoordt zorgen die vooral werden én worden gevoeld in de Oost-Europese lidstaten. Zij voelen de hete adem van Rusland in de nek, maar vinden dat hun zorgen onvoldoende weerklank vinden in West-Europa.

Die discrepantie verklaart waarom in Brussel werd onderschat hoe Moskou zou reageren op de Europese ambities met Oekraïne, meent Charles Grant van de Londense denktank Centre for European Reform (CER). Grant was in de nasleep van Maidan een fel criticus van het EU-optreden in Oekraïne. Terugblikkend verwijt hij de EU een „zwak en verdeeld” buitenlandbeleid. Maar niet alleen Brussel maakte fouten. „Londen, Parijs, Berlijn, Den Haag hebben zich net zo goed verkeken. Daar, en niet in Brussel, is het allereerste initiatief tot Europese integratie van Oekraïne genomen.”

Lijkkisten

Op 21 februari 2014, een etmaal na het bloedbad rond de Maidan, arriveerde ook de Duitse Europarlementariër Rebecca Harms in Kiev. Harms is een prominent gezicht van de Europese Groenen en zeer betrokken bij Oekraïne.

Terwijl op de Maidan de lijkkisten werden opgesteld, sloten de Duitse, Franse en Poolse minister van Buitenlandse Zaken elders in de stad een akkoord met Janoekovitsj: hij kon nog tot het einde van dat jaar aanblijven. Een grote misrekening, blikt Harms terug. „Toen wist ik: de EU begrijpt op dit moment van wanhoop en totale escalatie nog altijd niet wat er leeft onder Oekraïeners.” Die wilden op dat moment maar één ding: „De corrupte elite rond de president zo snel mogelijk verjagen en zélf hun toekomst bepalen.”

Lees meer over de onbekende ‘groene mannetjes’ in Oekraïne

Inderdaad werd het akkoord door de betogers weggehoond. Daags erna sloeg Janoekovitsj op de vlucht. Amper een week later begon, met behulp van anonieme soldaten, de Russische annexatie van de Krim – een kantelpunt in Poetins steeds assertievere buitenlandbeleid. Met wapens en propaganda stimuleerde Moskou vervolgens separatisten tot de afscheiding van de oostelijke regio Donbas. Europa was geschokt. Hoe had het zo ver kunnen komen?

De EU-diplomatie was totaal niet voorbereid op het conflict, zegt ook Tony van der Togt, de Nederlandse ex-diplomaat in Rusland die de escalatie in Oekraïne van dichtbij zag gebeuren. „Natuurlijk was de EU blij dat ergens in Europa mensen met EU-vlaggen de straat op gingen. Maar dat Poetin een streep zou trekken door het associatieverdrag kwam voor Europa als een grote verrassing. De EU beschouwde het verdrag als een puur technocratisch proces, het geopolitieke element werd vergeten, net als de Russische angst voor een ‘Maidan’ in eigen land”.

Van der Togt, thans verbonden aan denktank Clingendael, was als speciaal gezant namens de Nederlandse regering nauw betrokken bij de organisatie van het Nederland-Ruslandjaar in 2013. Hij zag zijn werk in 2014 grotendeels in de prullenbak verdwijnen. „Wat het Rusland-jaar gegenereerd had aan contacten en mogelijkheden voor Nederland, werd in één klap van tafel geveegd.”

In feite weet niemand precies wat we met Oekraïne aan moeten

De EU bestrafte Moskou na annexatie van de Krim met harde economische sancties. Daarnaast bracht het met veel moeite in Oekraïne iets van een vredesproces op gang. In september 2014 en in februari 2015 werden de Minsk-akkoorden getekend die tot een duurzaam staakt-het-vuren moesten leiden en tot een politieke oplossing. Maar ondanks alle inspanningen zijn de vredesonderhandelingen grotendeels vastgelopen. Nog dagelijks wordt aan de frontlinie geschoten, het dodental is intussen opgelopen tot 13.000.

Daarnaast zette de EU in op economische integratie. In 2017 trad alsnog het associatieverdrag met Oekraïne in werking, visumvrij reizen werd ingevoerd. Na een chaotisch verlopen Nederlands referendum over het verdrag bedong Den Haag bij de EU een voorbehoud dat Kiev niet mag rekenen op spoedig EU-lidmaatschap. Desondanks kondigde de huidige president Petro Porosjenko onlangs aan in 2024 EU-lidmaatschap te willen aanvragen. Eind maart zijn er presidentsverkiezingen in Oekraïne. De vraag is of Porosjenko zijn belofte kan waarmaken – hij staat er beroerd voor in de peilingen.

Terugblik op de protesten en barricades op de Maidan. Tekst loopt door onder de foto’s:

Veerkracht is het toverwoord

Wat stelt het Europese politieke beleid jegens Oekraïne anno 2019 voor? „Resilience (veerkracht) is het toverwoord”, zegt Van der Togt met nauwelijks verholen ironie. „Het betekent zoiets als: we helpen Oekraïne zodat het land zich beter kan weren tegen Rusland. Maar in feite weet niemand precies wat we met Oekraïne aan moeten.”

De EU is de laatste jaren, onder invloed van de Oost-Europese lidstaten, wel geopolitieker gaan denken, meent Van der Togt. Maar de EU is altijd terughoudend geweest op militair of politiek vlak iets te doen in de Russische achtertuin. Van der Togt: „Europese landen zitten daar heel anders in dan de Verenigde Staten, die voor landen in de regio wel NAVO-lidmaatschap voor zich zagen. Het Russische argument dat de Krim ingenomen moest worden omdat er anders de NAVO-vlag zou wapperen, is gewoon bullshit. Dat stond voor Europeanen helemaal niet op de agenda.” Van der Togt snapt dat Europese politici als Van Baalen en Verhofstadt zich geroepen voelden Oekraïeners te steunen. „Maar het kwalijke was dat ze daarmee een signaal afgaven van Europese steun, terwijl iedereen wist: dat gaat gewoon niet gebeuren.”

‘Een minder naïef Europa’

Vijf jaar na dato staat Van Baalen nog steeds achter zijn optreden op het Maidan-plein: „Ik vond dat ik erheen moest. De oproerpolitie schoot betogers als konijnen neer. De gedachte was: als westerse politici op het plein komen, stopt het schieten wellicht.” Maar over het EU-buitenlandbeleid is ook VVD’er Van Baalen kritisch. „Dat beleid is embryonaal. Elk land heeft een andere mening en een veto om gezamenlijk beleid te blokkeren. Dat kan niet langer zo.” Hij vindt dat de EU op militair terrein meer moet afstemmen met de NAVO. Van Baalen vindt daarin weerklank bij zijn partijgenoot, premier Rutte. Die sprak zich vorige week tijdens zijn veelbesproken Churchill-lezing in Zürich uit voor een minder „naïef” Europa en voor een Europa dat op eigen militaire benen staat. Europese waarden, principes en moraal – allemaal heel mooi. Maar de EU moet ook worden gevreesd, was Ruttes boodschap.

De EU lijkt na vijf jaar dan eindelijk wakker geschud. Maar Washington dringt aan op meer actie. ‘Gaan jullie het eindelijk eens oplossen aan jullie oostflank?’, is de vraag waarmee EU-diplomaten uit het team van EU-buitenlandcoördinator Federica Mogherini worden bestookt. Terwijl de VS zich hard maken voor troepenversterking in Oost-Europa en de Baltische landen, blijft de politieke strategie ten aanzien van Rusland en Oost-Europa onduidelijk.

„Voor Europa’s oostflank heeft Mogherini nooit enige passie ontwikkeld”, zegt de Duitse Europarlementariër en Oekraïne-expert Harms. „Het is een gebrek aan wil om er naar toe te gaan, erin te investeren.”

De Litouwse EU-ambassadeur Neliupsiene is ondertussen wel gewend aan de vermoeidheid van haar West-Europese collega’s in het dossier Oekraïne. Zij noemen de houding van Oost-Europa ten aanzien van Moskou vaak ‘hysterisch’. Sommige landen willen zelfs af van de sancties en de betrekkingen met Moskou normaliseren. Neliupsiene: „Kennelijk beseffen West-Europeanen nog altijd niet dat ook hun eigen democratieën kwetsbaar zijn.”

Omwonenden en andere mensen die hun steun willen betuigen aan de demonstranten, hebben bloemen en kaarsen gebracht naar een speciaal ingericht muurtje bij de Maidan. Foto Peter Klaunzer/EPA