Opinie

Het evangelie volgens Aretha

Peter de Bruijn Peter de Bruijn zag in Berlijn ‘Amazing Grace’, de muziekdocumentaire rond Aretha Franklin die 47 jaar op de plank lag. Dat was het wachten waard: de film is een verpletterende ervaring.

Peter de Bruijn

Vooraf had muziekproducent Joe Boyd zich nog sceptisch betoond. „Heeft hij eerder live muziek gefilmd? Dat is namelijk een nogal gespecialiseerde vaardigheid.” Dat mocht niet baten. De jonge regisseur Sidney Pollack had net zijn eerste Oscar-nominatie in de wacht gesleept voor They shoot Horses, Don’t They? Hij kreeg van platenmaatschappij Atlantic begin jaren zeventig de opdracht om de twee opname-sessies met publiek te filmen van Aretha Franklin voor haar nieuw gospelalbum.

Die sessies vonden plaats in januari 1972 in de Afro-Amerikaanse New Temple Missionary Baptist Church in de wijk Watts van Los Angeles. Het resultaat was Franklins legendarische dubbelalbum Amazing Grace; met twee miljoen verkochte exemplaren een van de beste verkochte gospel-platen aller tijden. Maar een film kwam er niet. Pollack was namelijk vergeten om clapper boards mee te nemen, die noodzakelijk zijn om beeld en geluid later op elkaar af te stemmen. In wanhoop werden nog liplezers ingeschakeld, maar zonder succes.

Pas decennia later slaagde producer Allan Elliot erin om met behulp van nieuwe digitale technologie beeld en geluid weer bij elkaar te brengen. Maar toen ging Aretha Franklin zelf dwars liggen. Ze stapte tot twee keer toe naar de rechter om vertoningen van de eindelijk voltooide film te verbieden. Waarom Franklin daar zo mordicus op tegen was is nooit helemaal duidelijk geworden. Pas na Franklins overlijden kon de film – met instemming van haar nabestaanden – worden vertoond.

Zo kon het gebeuren dat 47 jaar na de opnamen de documentaire Amazing Grace te zien was op het filmfestival van Berlijn. De film was het wachten waard. De tranen vloeiden rijkelijk in het Berlinale Palast, want het evangelie volgens Aretha komt diep binnen. Pianist en ceremoniemeester James Cleveland is in de film zo overmand door emoties tijdens Franklins beroemde uitvoering van ‘Amazing Grace’ dat hij niet meer verder kan spelen.

Is het onethisch om Amazing Grace nu toch te vertonen, ondanks de bezwaren van Aretha Franklin zelf? Welnee. Franz Kafka vroeg zijn vriend Max Brod om al zijn manuscripten na zijn dood te vernietigen. Brod gaf daar geen gehoor aan. Gelukkig heeft de familie Franklin nu een vergelijkbare keuze gemaakt.

Als dochter van beroemde predikant C. L. Franklin was Aretha Franklin opgegroeid in de kerk. Haar eerste opnamen als veertienjarig meisje waren afkomstig uit zijn kerkdiensten. Haar terugkeer naar gospel was dus een soort thuiskomen voor haar. Maar wel naar een thuis dat niet verschoond was gebleven van pijn en trauma’s. De zwarte gemeenschap in de VS had kort daarvoor de moord op Martin Luther King en de rassenrellen in Watts te verduren gekregen. Aretha Franklin verkondigde weliswaar de blijde boodschap met haar christelijke muziek. Maar hoop en verdriet liggen heel dicht bij elkaar, zijn soms nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Elk moment van transcendentie, elk sprankje hoop, is zwaar bevochten. Dat maakt Amazing Grace tot een verpletterende ervaring.

Peter de Bruijn is filmrecensent.