Drugszaken laten de rechtbank vastlopen

Ondermijningskamer Drugscriminaliteit in het zuiden zorgt voor drukte bij de rechtbank Zeeland-West-Brabant. Een Ondermijningskamer met zeven rechters moet zorgen voor snellere behandeling van zaken over georganiseerde criminaliteit en de vertraging van andere zaken beperken.

Boven: Inval in een drugslaboratorium in het Brabantse Moergestel (2016) waar speed werd geproduceerd. Onder: gedumpte tonnen met een grondstof van xtc bij het Brabantse Alphen (2015).
Boven: Inval in een drugslaboratorium in het Brabantse Moergestel (2016) waar speed werd geproduceerd. Onder: gedumpte tonnen met een grondstof van xtc bij het Brabantse Alphen (2015). Foto’s Robin van Lonkhuijsen/ANP, Toby de Kort/ANP

Honderdtachtig mappen. Nol Vermolen, president van de rechtbank Zeeland-West-Brabant, schudt zijn hoofd nog eens, als hij er aan denkt, in een vergaderzaal in de nieuwe rechtbank die uitkijkt over de Bredase binnenstad. Een drugszaak met „hon-derd-tach-tig mappen” kwam binnen, waaraan politie en het Openbaar Ministerie (OM) zo’n zes jaar hadden gewerkt. In de zaak zat inmiddels een aantal mannen vast.

De vraag was of de rechtbank op korte termijn ruimte kon maken voor de inhoudelijke behandeling. Dat leverde grote problemen op in het rooster. Nol Vermolen: „Toen dacht ik: dit moet anders. Want we kunnen niet van de ene op de andere dag er even een paar rechters bij zetten.”

De rechtbank Zeeland-West-Brabant heeft sinds vorig jaar een Ondermijningskamer, zeven rechters die zich toeleggen op zaken die volgens het OM een ‘ondermijnend karakter’ hebben: voornamelijk georganiseerde criminaliteit, drugscriminaliteit of zaken waarin motorclubs een rol spelen.

Het is geen fysieke ruimte binnen de rechtbank, maar een poule van rechters die zich richt op deze specifieke strafzaken. De reden: zaken die te maken hebben met drugscriminaliteit duren lang en daardoor lopen andere zaken enorme vertraging op. Voor de Ondermijningskamer zijn drie extra rechters aangenomen. Na een overgangsperiode van een jaar is de kamer vanaf januari dit jaar echt begonnen.

Peter Kooijman is een van de rechters van de Ondermijningskamer. Kennis van specifieke juridische onderwerpen leidt volgens hem tot betere kwaliteit. „Je kunt met meer kennis van zaken een organisatie bekijken die zich bezighoudt met drugs, omdat je uit eerdere zaken weet hoe er gewerkt kan worden. Bijvoorbeeld hoe de hiërarchie in zo’n criminele organisatie is opgebouwd.” Kooijman zegt sneller een dossier te kunnen doorgronden en gerichter vragen te kunnen stellen tijdens een zitting. „Daardoor kom je in dit soort zaken sneller tot een goede beoordeling van het bewijs.”

Invallen in huizen en loodsen

Drugscriminaliteit is in het zuiden al jaren een belangrijk thema. Sinds 2010 is in Brabant en Zeeland een taskforce actief, een samenwerkingsverband van onder meer politie, OM, gemeenten en Belastingdienst, in de strijd tegen georganiseerde misdaad. In de rechtbank merken ze dat die aanpak tot drukte leidt, zonder dat daarvoor is gewaarschuwd, zegt president Nol Vermolen. „De machine liep hier vast met vooral drugszaken, omdat de taskforce in Brabant bezig is met het terugdringen van de drugscriminaliteit. Er wordt binnengevallen in huizen, in loodsen, op grote schaal. Dat heeft geleid tot een groot aantal zaken.”

Het gevolg was dat rechters van de rechtbank Zeeland-West-Brabant voornamelijk drugszaken voorgeschoteld kregen. Daarin zitten vaak verdachten vast, en hun detentie moet elke drie maanden getoetst worden. Dat betekent dat andere zaken worden doorgeschoven. „Een verkeerszaak met dodelijke afloop of een mishandeling in huiselijke kring loopt dan onaanvaardbare vertraging op”, zegt rechtbankpresident Vermolen. „Dat heeft gevolgen. Straffen vallen lager uit, omdat een zaak te lang duurt. Of mensen worden vrijgelaten uit voorlopige hechtenis, alleen maar omdat er geen zicht is op een tijdige inhoudelijke behandeling.”

Door de grotere zaken over drugs en georganiseerde criminaliteit apart van andere strafzaken te behandelen, zal er minder vertraging optreden, verwacht de rechtbank Zeeland-West-Brabant. De eerste signalen zijn positief: liep vorig jaar 50 procent van de zaken vertraging op, nu is dat 38 procent.

En niet eens alle drugszaken die spelen, komen voor een strafrechter, zegt Vermolen. Hij wijst op burgemeesters, die een steeds grotere rol spelen in de bestrijding van de misdaad. Ze sluiten panden, trekken vergunningen in, spreken zich uit. „Burgemeesters denken: de rechtsgang duurt zo lang, dan gaan we maar verstoren. Ze trekken zich daarmee terug op hun bestuurlijke bevoegdheden en leggen de prioriteit bij het verstoren van de misdaad, in plaats van bij de strafrechtelijke keten. Dat mogen ze, natuurlijk. Maar het kan toch niet zo zijn dat grote misdadigers die de maatschappij schade toebrengen niet meer voor de strafrechter verantwoording afleggen? Dat dreigt nu te gebeuren.”

Lees ook: Drie maanden uit huis gezet om 14 gram wiet

Vermolen doelt onder meer op de bevoegdheid van burgemeesters om panden waar drugs zijn gevonden te sluiten. In september bleek uit een rondgang van NRC dat burgemeesters dat steeds vaker en sneller doen, ook voordat de zaak voor de strafrechter is gekomen. „Gemeenten gaan huizen sluiten, invallen doen: een snel effect en weer door”, zegt Vermolen.

Gevolg kan ook zijn dat een burgemeester bedreigd wordt omdat hij het gezicht van de strijd tegen de misdaad is, ziet rechter Peter Kooijman. „Als ik iemand veroordeel, krijg ik soms een verkeerde reactie vanuit rechtszaal, maar over het algemeen is er nog respect. Bij burgemeesters is die vanzelfsprekendheid er minder, daar komen er eerder reacties los.”

Luister ook podcast Haagse Zaken over bedreigde burgemeesters en ondermijning

Juridisch populisme

Kritiek op de Ondermijningskamer klinkt onder meer vanuit de advocatuur. De Bredase strafrechtadvocaat Erik Thomas vindt de term „zeer onwenselijk”. Volgens Thomas is ‘ondermijning’ een politieke term, bedacht door het OM en de politie. „Zijn we al zo ver gezakt dat de rechtspraak zo’n woord nodig heeft? Ik vind dat de rechtspraak weerstand moet bieden aan juridisch populisme en met de tengels van deze term moet afblijven.”

Het woord Ondermijningskamer is volgens de advocaat door de rechtbank gekozen om fondsen binnen te halen. „Als je geld wilt hebben, moet je ondermijning noemen. Ik vrees dat het bestaan van zo’n kamer impliciet een strafverzwarende omstandigheid is.”

Lees ook Drie maanden uit huis gezet om 14 gram wiet

Rechter Kooijman noemt die vrees ongegrond. Volgens hem bepaalt de officier van justitie wanneer een dossier het stempel „ondermijnend” krijgt, en bepalen daarna twee rechters en een planner op basis van „gezond verstand” of een zaak door de Ondermijningskamer wordt behandeld. „Een woning met 500 wietplanten waar geen organisatiegraad achter lijkt te zitten, hoeft niet per se via de Ondermijningskamer.”

En, zo benadrukt Kooijman, voor een verdachte maakt het uiteindelijk niks uit. „Het is niet zo dat als een zaak voor de Ondermijningskamer komt er meteen 20 procent extra straf bijkomt. Het is voor de rechtbank puur een label om zaken beter te organiseren.”

Handen in de ketel

En dat zal de komende jaren nodig blijven, zo verwacht Kooijman. Een groot gedeelte van de grote zaken die de rechtbank Zeeland-West-Brabant moet behandelen, hebben met drugs te maken. Kilo’s cocaïne via de havens van Vlissingen, een organisatie met een groot aantal wietkwekerijen of een omvangrijk drugslaboratorium: het kost allemaal tijd. „Het is zelden zo dat degenen die verdacht zijn in een drugszaak worden gevonden met hun handen in de ketel. Er zijn getuigen. Advocaten willen die laten horen. Dat kost allemaal tijd.”

Als de kamer over drie jaar niet meer nodig is, wil hij de samenleving de hand schudden, zegt rechtbankpresident Vermolen. „Dan is er echt een megaprestatie geleverd. Maar dat zie ik niet gebeuren.” Kooijman: „Een kenmerk van deze criminaliteit is juist: als je er een aantal mensen uitpakt, nemen anderen het over. We zullen in Brabant nog wel een tijdje te maken hebben met grote, ingewikkelde drugszaken.”