‘Satire trapt tegen de macht’

Lachen Over humor valt best te twisten, en over satire helemaal. Dat is te zien in de tentoonstelling Serieus Grappig. „Satire kan een ventiel zijn, voor de spanning die bepaalde kwesties oproepen.”

Met de klok mee: Hans Teeuwen (2003), Charlie Hebdo (2011), Albert Hahn (1915), Arjen Lubach (2015), LuckyTV (2012), Sanne Wallis de Show (2018).
Met de klok mee: Hans Teeuwen (2003), Charlie Hebdo (2011), Albert Hahn (1915), Arjen Lubach (2015), LuckyTV (2012), Sanne Wallis de Show (2018).

In het midden van de tentoonstelling Serieus grappig staat een wit reuzenkonijn met bokshandschoenen aan. Symbool voor het onderwerp van deze expositie in Beeld en Geluid: satire. Het is aantrekkelijk, lijkt zacht, maar het kan je lelijk raken. De wanden zijn behangen met schuurpapier, om de schurende, donkere kant van satire te verbeelden. Samensteller Karen Drost: „Het konijn is ook een verwijzing naar de Killer Rabbit in Monty Python and the Holy Grail.”

De expositie laat spotprenten zien en zo’n tweehonderd tv-fragmenten, van Van Kooten en De Bie tot LuckyTV. Beeld en Geluid houdt ook praatavonden, met onder meer Youp van ‘t Hek en komieken van Koefnoen, De Speld en De Kwis.

Satirische humor is in de eerste plaats bedoeld om te vermaken. „Het is gewoon fijn om ongemakkelijk te lachen”, zegt Drost. Maar daarnaast krijgt satire verhevener doelen toegedicht. „Satire trapt tegen de macht”, definieert Drost, „en helpt om de maatschappelijke verhoudingen in balans te houden. Satire heeft een democratische functie als een van de beschermlagen om de macht heen, zegt komiek Arjen Lubach”. Haar mede-samensteller Bart van der Linden vult aan: „Je hebt middenin de regering, daaromheen zitten de oppositie, de journalistiek en de satire. Satire prikt, zodat de macht zich niet te comfortabel gaat voelen.”

Duitse satiricus Jan Böhmermann draagt een hekeldicht voor over Turkse president Erdogan in Neo Magazin Royale (2016). Het gedicht is grotendeels verboden. ZDF

Maar dan gaat het vooral over politieke satire. Satire is breder dan dat. Van der Linden: „Satire geeft op een luchtige manier commentaar op de samenleving, verpakt in een grap. Satire kan relativeren; een ventiel zijn, voor de spanning die bepaalde kwesties oproepen.” Daarbij tekent hij meteen aan dat sommige satire ook verre van luchtig is, en een kwestie juist op scherp zet. Je kunt hierin een onderscheid maken tussen milde satire (olie op de golven) en harde satire (olie op het vuur). In deze tijd, die wordt ervaren als een tijdperk van scherpe tegenstellingen en maatschappelijke onrust, is er ook kritiek op de harde vorm, die zou bijdrage aan de polarisatie. Een Amerikaans voorbeeld: de satirische late shows op de Amerikaanse tv die avond aan avond president Trump aanvallen.

Seks met de koningin

Nieuw taboe is vooral de islam. Cartoonisten en andere satirici bedenken zich wel twee keer voor ze hier grappen over maken, sinds de vele bedreigingen van 2005 rond de cartoons in de Deense krant Jyllands-Posten en het vermoorden van twaalf mensen op de Franse Charlie Hebdo-redactie in 2015. In plaats van de cartoonisten beter te beschermen richtte het kabinet destijds een ‘interdepartementale werkgroep cartoonproblematiek’ op, waarin ook het OM zat, die zich richtte op het vervolgen van mogelijk aanstootgevende cartoons. Dit leidde ertoe dat de politie cartoonist Gregorius Nekschot in 2008 van zijn bed lichtte omdat hij anti-islam-spotprenten maakte.

Wat ook nog wel eens wil werken, is een bevriend buitenland beledigen. Sanne Wallis de Vries kreeg vorig jaar Israël en zijn verdedigers achter zich aan toen ze een parodie op het Israëlische songfestivallied maakte, waarin zij de onderdrukking van Palestijnen aankaartte. Een hekeldicht tegen Erdogan uit 2016 van de Duitse komiek Jan Böhmermann is nog altijd grotendeels verboden, na een klacht van de Turkse president en bedreigingen van diens aanhangers.

De satirische show Patriot Act with Hasan Minhaj. Netflix verwijderde een aflevering in Saoedi Arabië omdat Minhaj kritisch was over het regime. Netflix

Op de expositie is een item uit nieuwsrubriek De week van Powned te zien, waarin een verse vluchteling in gebrekkig Nederlands mensen aanspreekt in de P.C. Hooftstraat. Maar dat bleek een acteur te zijn, die een vluchteling speelde. Dat werd er echter niet bij verteld. Bovendien was De week van Powned geen satirisch programma. Ook zijn er items van De Speld te zien, die online verzonnen nieuwsberichten verspreidt, net als de Amerikaanse site The Onion. Voor niet iedereen is duidelijk dat dit een satirische vorm is – deel van de grap is dat sommige mensen er intrappen.

Hier komen we op een relatief nieuwe vorm: satire vermengd met nieuws. Het bekendste, Nederlandse voorbeeld is Zondag met Lubach (NPO 3), een hybride van satire, opinie, nieuws en zelfs activisme. Communicatiewetenschapper Christian Burgers, die voor de Vrije Universiteit te Amsterdam onderzoek doet naar ‘nieuwssatire’, noemt ook nog Dit was het nieuws en De Kwis, hoewel die volgens hem meer aan de lichte kant van de satire zitten. Burgers stelt dat het genre door komiek Jon Stewart populair geworden is. Met zijn The Daily Show werd hij na de aanslagen van 11 september 2001 een belangrijke Amerikaanse opiniemaker, die door een gedeelte van zijn publiek betrouwbaarder werd geacht dan de klassieke nieuwsanchors.”

Farao der Nederlanden

Burgers onderscheidt vier verschillende functies in dit genre. Amusement (functie 1) staat ook hier bovenaan, stelt hij. „In interviews benadrukken de makers van dit soort shows altijd dat het publiek vermaken het primaire doel is.” Omdat Lubach en zijn Amerikaanse collega’s daarbij vaak overschakelen op een serieuze, verontwaardigde toon, ligt opinie in het verlengde van de grappen. Daarmee zijn de late shows ook uitgegroeid tot informatiebron (functie 2): kijkers halen er hun nieuws vandaan. Dat geldt volgens Burgers bij Lubach vooral als hij niet reageert op het dagelijkse nieuws, maar zelf een onderwerp agendeert, zoals kernenergie of het handelsverdrag TTIP. Ook shows als Last Week Tonight van John Oliver (HBO) of Patriot Act with Hassan Minhaj (Netflix) kaarten complexe onderwerpen aan als netneutraliteit of persvrijheid.

Als komieken hun opinie kracht bijzetten door en oproep tot actie, komt daar ook nog activisme bij (functie 3). Zo verzamelde Lubach met succes handtekeningen voor het referendum tegen de inlichtingenwet, en riep hij, met minder succes, kijkers op om Facebook te verlaten.

Van Kooten en De Bie in hun rol van populistische politici F. Jacobse en Tedje van Es (1979-1981). Toen deze te populair werden bij extreem-rechts, lieten de scheppers het duo omkomen bij een staatsgreep. VPRO

Deze vorm van satire geeft ook vaak commentaar op nieuwsmedia (functie 4). Hierin liggen media zelf onder vuur. Het mediacommentaar zit hem al in het uiterlijk van dit soort tv-shows: het zijn satirische shows die eruit zien als nieuwsshows, met de host in een net pak achter een bureau. Voor The Colbert report speelde Colbert bijvoorbeeld een conservatief personage gebaseerd op Fox-commentator Bill O’Reilly. Lubach hekelde vorig jaar het byzantinisme van het NOS Journaal in een item over een etentje bij de Britse koningin. LuckyTV heeft de serie ‘Werken bij de NOS’.

Het nadeel van nieuwssatire: de bedoelingen zijn onduidelijk. Is dit een grap, feitelijke informatie, of een mening? Bij journalistiek hoort de bereidheid om verantwoording af te leggen voor de beweringen. De komiek gebruikt journalistieke middelen, maar onderschrijft niet de bijbehorende ethiek. Dat wordt vooral vervelend als de satiricus actie gaat voeren. Wanneer Lubach als „Farao der Nederlanden” een burgerinitiatief naar de Tweede Kamer brengt, als kritiek op de monarchie, is dat nog wel geestig. Maar als hij een referendum veroorzaakt – terwijl hij tegen referenda is – dan is de grap er wel af.

De krantenstrip Sigmund. Peter de Wit

Serieus grappig t/m 15/9 in Beeld en Geluid, Hilversum.