Raya Ani's project Zukak and Mahala - straat en wijk - vraagt burgers zelf aan te geven wat hun straat nodig heeft. Het geld moet komen van lokale bedrijven.

Foto Safa Alwan

‘Ik geef de inwoners van Bagdad de controle terug’

Interview Raya Ani Architecte Raya Ani ontsnapte bijna dertig jaar geleden uit haar thuisstad Bagdad. Ze keert terug voor de wederopbouw.

Na jaren van oorlog en burgeroorlog lijkt het Bagdad van nu bitter weinig op de stad die architecte Raya Ani uit haar jeugd kent. „Het is een onbeschrijfelijke chaos”, zegt ze. „Het verkeer staat alleen maar stil, de vuilnis wordt niet opgehaald, er staan veel huizen leeg van mensen die van de ene op de andere dag zijn gevlucht. De enige verbetering is dat ik nu niet meer de hele tijd in angst leef dat er naast me een bom afgaat.”

Ja, ze wordt er verdrietig van, zegt ze in een skypegesprek vanuit Dubai, waar ze net terug is van twee stressvolle weken ‘thuis’. Maar ze wordt er ook door aangespoord om te proberen het leven van de stedelingen te verbeteren. Komende donderdag vertelt Ani over de wederopbouw van Bagdad en haar plannen, tijdens een lezing in Pakhuis de Zwijger.

Ontsnappen

Zij studeerde architectuur aan de universiteit van Bagdad, naar haar zeggen een zeer traditionele opleiding. Na haar studie, en na de onveilige jaren van de Golfoorlog, voelde ze een heftige drang om te ontsnappen. „Ik heb altijd grote moeite gehad met de ongelijkheid tussen man en vrouw in onze samenleving. Je hebt als vrouw geen grip op je eigen leven. Ik wilde weg. Ik had constant nachtmerries dat ik in een vliegtuig zat, op het punt om te ontsnappen, en dat het vliegtuig maar niet opsteeg.”

De ontsnapping is in 1991 toch gelukt. Ze is in de Verenigde Staten geboren en kon, met vele omwegen, weer teruggaan. Eenmaal in de VS verdiende ze de kost als verkoopster in een warenhuis terwijl ze zich voorbereidde op de toelatingsexamens voor een school voor master- en promotiestudenten. Ze werd toegelaten tot de Massachusetts Institute of Technology. „Toen dacht ik: eindelijk ben ik vrij! Maar ik liep al snel tegen weer nieuwe vooroordelen aan. Waar kom je vandaan, vraagt iedereen. Irak, zeg ik. Wat, Iran? Nee Irak, het land dat jullie net kapot hebben gebombardeerd.”

Het ontwerp dat Raya Ani in 2013 maakte voor bebouwing in het moerasgebied in het zuiden van Irak. Ze hoopte hiermee het herstel van het gebied op gang te brengen. RAW-NYC Architects

In 2012 richtte Ani een eigen bureau op in New York, RAW-NYC, en in 2014 een dependance in Dubai. Maar Bagdad bleef trekken. „Achter de chaos is er verandering. Voor het eerste ooit hebben we een vrouwelijke burgemeester. En afgelopen november is de overheid begonnen met het weghalen van de blast walls om de overheidsgebouwen heen, muren van hoge betonnen platen die bescherming tegen bommen moesten bieden maar ook enorme obstakels vormen.” Als architect voelde Raya Ani ook een zekere verantwoordelijkheid om de stad te helpen, zegt ze. „Goede gebouwen zijn overal nodig. Maar een goed gebouw op een plek waar mensen er dringend behoefte aan hebben, is nog veel belangrijker.”

Straat en wijk

Haar idee voor Bagdad is echter geen gebouw, maar eerder een sociaal experiment. Het heet Zukak and Mahala: straat en wijk. „Alles begint met vertrouwen”, zegt ze. „Mensen vertrouwen hun buren en de overheid niet meer. In mijn jeugd was de straat een verlengstuk van de huizen. Nu willen mensen zich vooral in hun huizen terugtrekken om zich daar veilig te voelen. Het gevoel dat de straat van iedereen is, en dat je er zelf iets aan kunt doen om die terug te winnen, is na zoveel jaren van strijd verdwenen.”

Doordat het stadsbestuur niet de meest basale diensten kon leveren zijn inwoners op elkaar teruggeworpen. Ani: „Dat kan heel simpel zijn, bijvoorbeeld dat je je buurman betaalt om stroom van zijn generator te krijgen. Of je trekt samen op om ervoor te zorgen dat de vuilnis regelmatig wordt opgehaald, ook van al die lege kavels waar mensen hun oude sofa en andere troep neergooien. Met de andere bewoners van je straat kun je ook afspreken dat de informele winkeltjes die de stoepen overwoekeren, worden weggehaald.”

De eerste stap was een formulier rond te laten gaan in een aantal straten met vragen als: hoe was uw straat vroeger? Hoe is het nu? Wat wilt u terugbrengen? En hoe moet het in de toekomst anders? Het geld moet komen van bedrijven die er zelf belang bij hebben dat de zukak en de mahala er beter aan toe zijn, misschien crowdfunding en hopelijk ook van het stadsbestuur („maar we willen daar niet afhankelijk van zijn”). En haar rol in deze als architect? „Ik breng mensen bij elkaar, zowel experts als bewoners, en geef daarmee de inwoners van Bagdad weer de controle over hun stad terug.”

Raya Ani presenteert haar werk op donderdag 21 februari 20u, in Pakhuis de Zwijger. Toegang is gratis, reserveren via dezwijger.nl.