‘Het is Samson, uit Ethiopië, uw zoon’

Familiehereniging Sinds Eritrea en Ethiopië zes maanden geleden vrede sloten, zijn vele families naar elkaar op zoek. Een tv-show helpt mee. „Toen ik mijn vaders foto aan de beveiliging toonde, bleek dat niemand hem ooit had gezien.”

De Ethiopische Samson Berhane Asmelash heeft na een jarenlange zoektocht zijn vader teruggevonden in Eritrea.
De Ethiopische Samson Berhane Asmelash heeft na een jarenlange zoektocht zijn vader teruggevonden in Eritrea. Foto Petterik Wiggers/NRC

Nul, nul, twee, negen, een. De dag dat de onzichtbare muur tussen beide landen viel, toetsten Ethiopiërs willekeurige nummers in die begonnen met deze cijfers: de landcode van Eritrea.

Na twintig jaar ging eindelijk de telefoon weer over. Zo feliciteerden ze afgelopen zomer hun buren met het einde van de oorlog.

Twee decennia lang waren de bevolkingen van elkaar gescheiden. In de Ethiopische regio Tigray delen ze dezelfde taal en cultuur met Eritrea. Families leven aan beide kanten van de grens. Brieven, telefoontjes, mails: alle contact was verboden. Wie toch probeerde het grensgebied over te steken, kon worden doodgeschoten.

„Waar blijft papa?” glimlacht de 26-jarige Samson Berhane. „Die vraag stelde ik in het begin heel vaak”. Hij zit in zijn appartement in Addis Abeba, hoofdstad van Ethiopië. De vloer, het tafelkleed en de bank zitten vol bloempatronen. Twee maanden geleden trok hij hier met zijn verloofde in. Tussen alle meubels is weinig bewegingsruimte over.

Berhanes moeder is Ethiopisch, zijn vader Eritrees. Op zijn vijfde ging die voor een militaire training naar Eritrea. „Toen mijn moeder zei dat hij niet zou terugkeren, stopte ik met vragen. Anders kreeg ik een klap.”

Een grensgeschil tussen Ethiopië en Eritrea leidde in 1998 tot een bloedige oorlog. De grens ging dicht. Toen Berhane tien was, kreeg hij via via een brief van zijn vader. „Hij schreef dat hij van me hield en dat ik niet van religie moest veranderen. Veel leden van de Ethiopische Orthodoxe Kerk werden in die tijd protestants, ook mijn moeder.”

Daarna kwam er niets meer. Berhane ging verder met zijn leven, zijn moeder hertrouwde. „Je groeit hier op met zoveel familie, dat je niet per se een vaderfiguur mist. En ik was van kleins af aan gewend geen vader te hebben. Na een tijdje ging ik ervan uit dat hij dood was, al miste ik hem natuurlijk wel.”

Er werd in zijn omgeving niet gesproken over de oorlog. „We waren een generatie verder, wisten niet beter.” Naarmate de jaren verstreken, werd hij toch onrustig. Wat als zijn vader nog in leven was? Pas tijdens zijn studie economie kwam hij in contact met andere Eritreeërs. „Een aantal studenten mocht in Ethiopië studeren. Ik kon het goed met ze vinden. Ik droeg mijn vaders foto bij me. Na een eerste kop koffie vroeg ik meteen of ze hem wel eens hadden gezien.”

Lees meer over de Ethiopische premier: Je kunt in Ethiopië opeens zeggen wat je vindt

Jarenlang geen vredesdeal

Sinds 1993 heeft Eritrea wat formeel een transitieregering wordt genoemd, geleid door de nu 72-jarige dictator Isaias Afwerki. In 1998 viel het land Ethiopië binnen in de hoop het grensgebied Badme te kunnen inlijven. Uiteindelijk was het Ethiopië dat een klein deel van Eritrea blijvend innam – zelfs nadat in 2002 het Permanente Hof van Arbitrage eiste dat Ethiopië het gebied zou inleveren. Het lukte de leiders jarenlang niet een vredesdeal te sluiten.

Dat veranderde vorig voorjaar, toen de nu 42-jarige Abiy Ahmed premier werd van Ethiopië. Na twee maanden beloofde hij het door Ethiopië ingenomen territorium terug te geven aan Eritrea. Al snel werd hij ‘Ahmed de Verzoener’ genoemd en stond hij met Afwerki hand in hand voor de camera. „De grens is gesloopt en vervangen door een brug van liefde”, zei Ahmed in een toespraak. De vrede tussen de landen had een grote impact, ook buiten Afrika: de twee politieke leiders werden in 2018 genoemd als kanshebbers voor de Nobelprijs voor de Vrede.

In augustus vloog Ethiopian Airlines zijn eerste dagelijkse vlucht van Addis Abeba naar de Eritrese hoofdstad Asmara. Op het vliegveld vielen families elkaar huilend in de armen.

Ook Samson Berhane stapte op het vliegtuig, met op zak de enige vijf foto’s die hij van z’n vader had, genomen op zijn tweede verjaardag. Zijn vader was militair, de oorlog had aan beide kanten tussen de 70.000 en 100.000 levens gekost. „Mijn vrienden zeiden dat ik er niet vanuit moest gaan dat hij nog zou leven.”

Hij is niet het enige kind dat op zoek ging naar een ouder. Veel Ethiopiërs hebben ergens een Eritrese connectie. Elkaar vinden is lastig, ook in deze tijd. Ethiopië telt 110 miljoen inwoners, slechts 15 procent heeft toegang tot internet. Een populair tv-programma helpt daarom mee met zoeken.

Samen met zijn aanstaande echtgenote (rechts in de achtergrond) Bezawit Admussu woont Samson Berhane in een condominium, een klein flatje in Addis Ababa. Samson is journalist en hoofdredacteur van het opinietijdschrift Ethiopian Business Review.
Foto Petterik Wiggers/NRC
De 26-jarige Samson Berhane ging met deze foto van zijn Eritrese vader naar hem opzoek.
Foto Petterik Wiggers/NRC
De Ethiopische Samson Berhane Asmelash heeft na een jarenlange zoektocht zijn vader teruggevonden in Eritrea.
Foto’s Petterik Wiggers/NRC

JTV helpt met zoeken

De 28-jarige Eritrese Betelhem Wondossen loopt het secretariaat binnen van de tv-studio JTV, een kanaal van Yoseph Gebre, een bekende tv-presentator in Ethiopië. Drie weken eerder is zij naar Addis Abeba gevlogen met een foto van haar vader en zijn naam. Ze was zes maanden oud toen hij voor de Ethiopische politie ging werken en niet terugkeerde.

De secretaresse van JTV begint druk door een stapel foto’s te zoeken, de meeste zwart-wit. De hele dag komen mensen binnen met brieven en foto’s. „Vijf maanden geleden kwam ik in Eritrea een vriend van de presentator tegen”, zegt Wondossen, die een kleine neuspiercing heeft en donkerrood haar. „Ik heb hem een foto meegegeven, ben benieuwd of ze er al iets mee hebben gedaan.” Ze geeft nog een naam: Yitnawe Ayalew. „Kunt u zijn naam in de krant afdrukken? Misschien dat iemand in Nederland hem kent?”

„Het plan was een nieuw entertainmentprogramma te maken over Ethiopische beroemdheden”, zegt programmamaker Shume Alemu, terwijl hij een lange trap afdaalt die leidt naar de opnamestudio. Hij wijst naar een spierwit podium, waar twee vlaggetjes wapperen, de Ethiopische en Eritrese. „De presentator zit op een stoel en interviewt de deelnemer die een familielid zoekt.”

Het idee van een zoekprogramma kwam van de mensen zelf, zegt hij. „Onze presentator zat op de eerste vlucht naar Eritrea. Elke dag kwamen Eritreeërs naar hem toe die vroegen of hij hun Ethiopische familie kende. Toen hebben we een nieuw programma gemaakt dat elke zondagmiddag twee uur wordt uitgezonden.”

In het programma doen mensen een oproep naar een vermist familielid. „Er wordt altijd gehuild, soms valt er iemand flauw”, zegt Alemu. Kijkers thuis kunnen de studio bellen als ze iemand op de foto herkennen. „We hebben honderden oproepen opgenomen, per aflevering kunnen we die van acht mensen uitzenden. We proberen nu ook op zaterdag twee uur uit te zenden, dan gaat het sneller.”

Gemiddeld kijken ruim 3,2 miljoen mensen naar de show, die meteen op YouTube wordt gedeeld, zodat de miljoenen Ethiopiërs in het buitenland ook kunnen meekijken. „Zo’n 40 families hebben elkaar gevonden. Sommigen vinden elkaar via ons YouTube-kanaal”, zegt Alemu. Hoeveel dat er zijn weten ze niet. Hoe lang moeten ze de show laten doorgaan om alle vermiste familieleden bij elkaar te brengen? Alemu zucht. „Zoals het er nu naar uitziet, voor altijd.”

Vlucht naar Asmara

Nadat het vliegtuig van Berhane neerstreek in Eritrea, werd hij door een groep soldaten naar een kantoor verwezen waar hij mogelijk meer kon achterhalen over zijn vader.

„Toen ik binnenkwam gingen ze er net lunchen”, zegt hij. Hij wachtte twee uur, daarna werd zijn naam geroepen. „Ze vroegen of ik er even voor kon gaan zitten.” Hij schrok. „Ik dacht toen meteen: hij is dood.” Maar de persoon dacht zijn vader te kennen. Hij zou werkzaam zijn bij het ministerie van Landbouw in Asmara. „Ik ben daar meteen naartoe gegaan. Maar toen ik mijn vaders foto aan de beveiliging toonde, bleek dat niemand hem daar ooit had gezien.”

Hij bleek al een tijd overgeplaatst naar een regionale afdeling. „Ik had geen telefoon bij me, zij belden hem ter plekke.”

Er werd opgenomen. „Ze zeiden dat er iemand uit Ethiopië was die hem wilde spreken.” Berhane nam de telefoon over. „Het is Samson. Uit Ethiopië. Uw zoon.”

Zijn vader klonk blij en in de war en begon te huilen, vertelt Berhane. „Hij had zelf ook al een plan gemaakt om naar Ethiopië te komen en mij te zoeken.” Lachend: „En hij vroeg weer of ik niet protestants was geworden.” Hij ging meteen naar zijn vaders huis, ontmoette zijn broertjes en zusjes. De buren organiseerden een herenigingsceremonie.

Samson Berhane, hoofdredacteur van een Ethiopisch zakenblad, heeft maar niet verteld dat hij steeds minder is gaan geloven.

Een uitzending van de Ethiopische zender JTV op YouTube: