KLM is 100, maar feestelijk is het niet

Luchtvaart Niet eerder kreeg een conflict tussen KLM en moederbedrijf Air France-KLM zoveel aandacht. Personeel en kabinet vrezen een aanval op de zelfstandigheid van KLM. Hoe vreemd is ingrijpen?

Medewerkers bieden een petitie aan voor het herbenoemen van hun CEO op het hoofdkantoor van KLM. Met de petitie wil het personeel de steun voor Pieter Elbers uitspreken.
Medewerkers bieden een petitie aan voor het herbenoemen van hun CEO op het hoofdkantoor van KLM. Met de petitie wil het personeel de steun voor Pieter Elbers uitspreken. Foto Sander Koning/ANP

Menig bestuursvoorzitter zal het met jaloezie hebben bekeken. Honderden KLM’ers scandeerden donderdagmiddag de naam van hun baas bij het hoofdkantoor van KLM in Amstelveen. ‘We want Pieter’ stond op A4’tjes. Hans Smits, president-commissaris van KLM, nam ruim 25.000 handtekeningen in ontvangst van werknemers die willen dat topman Pieter Elbers hun baas blijft. In een intern bericht noemt Elbers de steunbetuiging „hartverwarmend”. „Dank voor dit blauwe hart onder de riem!”

Minder jaloers zijn collega’s waarschijnlijk op de machtsstrijd met zijn baas waar Elbers in is beland. Ben Smith, de nieuwe topman van moedermaatschappij Air France-KLM, zou Elbers willen vervangen. Hij zou diens herbenoeming in april willen voorkomen. ‘Zou’, want de intenties van Smith zijn niet helder. Interviews geeft hij niet, en ook zijn bezoek aan KLM-personeel eind januari bood geen duidelijkheid. Zeker is wel dat er grote onrust is bij KLM, dat er een intensieve lobby is voor behoud van Elbers en dat het kabinet deze week openlijk betrokken raakte bij de perikelen van Air France-KLM.

’Evident Nederlands belang’

Om met dat laatste te beginnen. Premier Rutte hield zich vrijdagmiddag in zijn wekelijkse persconferentie op de vlakte, maar suggereerde wel dat het kabinet zich zorgen maakt over banen bij KLM en Schiphol. Vrijdagochtend hadden ministers Van Nieuwenhuizen (Infrastructuur) en Hoekstra (Financiën) „een goed en intensief gesprek” met Smith in Den Haag. Het kabinet benadrukt het belang van Schiphol voor de Nederlandse economie. Een zelfstandige positie van KLM hoort daarbij. Hoekstra, na afloop van de ontmoeting: „Het gaat hier gewoon om een evident Nederlands belang.” De Nederlandse staat, vertegenwoordigd door Hoekstra als aandeelhouder, bezit 70 procent van Schiphol en 5,9 procent van KLM.

Dat het kabinet zich uitspreekt over het conflict tussen KLM en de holding is opmerkelijk. Bij eerdere conflicten, met diverse strijdpunten maar steeds met de autonomie van KLM als inzet, hield de regering zich afzijdig. Nu is dat anders. Vorige week stuurde Hoekstra al een brief naar de raad van commissarissen van KLM om zijn steun aan een herbenoeming van Elbers te betuigen. De Tweede Kamer begint zich ook te roeren. D66-Kamerlid Jan Paternotte zei vrijdag dat Rutte met de Franse president Macron moet gaan praten. „Dit is Chefsache.”

Vanuit Nederlands perspectief is het optreden van de Canadees Benjamin Smith onbegrijpelijk. Smith, voormalig operationeel directeur van Air Canada, trad aan in september en richtte zich aanvankelijk volledig op de problemen bij Air France. Waar KLM dankzij kostenbesparingen en productiviteitsverhoging goed presteert, blijven de resultaten van Air France achter, door uitblijvende hervormingen en stakingen. Dat verschil zal volgende week, bij de cijfers voor 2018, weer duidelijk worden.

Dus waarom ingrijpen bij KLM? Waarom een geliefde en goed functionerende bestuurder vervangen? Minister Hoekstra vindt dat „een heel rare figuur”. Als de raad van commissarissen van Air France-KLM, waar ook Smith deel van uitmaakt, komende dinsdag tegen herbenoeming van Elbers kiest, en de aandeelhouders van KLM op hun vergadering van 25 april daarin meegaan, leidt dat op zijn minst tot veel onvrede en onrust bij KLM. Het topmanagement van KLM voorziet stakingen, de Ondernemingsraad overweegt een rechtszaak. Het wantrouwen in Nederland jegens ‘Parijs’ zal worden aangewakkerd. Waarom zou Smith dat risico willen nemen?

Lees ook: Ben Smith niet het makke schaap dat hij lijkt te zijn

Oudste maatschappij ter wereld

Vanuit Frans perspectief is ingrijpen wellicht te verdedigen. Sinds de overname van KLM door Air France in 2004 was het credo: one group, two airlines. KLM koestert de zelfstandigheid, vastgelegd in afspraken die later minder hard bleken dan gehoopt. Desondanks behield KLM autonomie, zodat de oudste maatschappij ter wereld onder dezelfde naam dit jaar het 100-jarig bestaan kan vieren.

Voor voorstanders van verdere integratie van de twee maatschappijen, met bedrijfseconomische voordelen, geldt Elbers als een obstakel. Zijn in Nederland gewaardeerde ‘blauwe bloed’ leggen bestuurders van de holding in Parijs uit als ‘KLM first’. Een positie als ‘super numéro deux’ naast Smith ging niet door omdat KLM de tegenprestatie, een zetel voor Smith in de raad van commissarissen van KLM, afwijst. Terecht of onterecht, KLM beschouwt elke poging tot meer integratie als een aanval op KLM die gepareerd moet worden.

Terug naar het Nederlandse perspectief. Toen Elbers aantrad, als opvolger van de niet functionerende Camiel Eurlings, was het de vraag of KLM de 100 zou halen, vanwege de magere prestaties. Die zorg is voorbij. Nu klinkt de vraag of de naam KLM behouden blijft, vanwege een mogelijke nieuwe strategie. Juist in het jubileumjaar is dat bijzonder pijnlijk. Even pijnlijk als het feit dat Air France-KLM al jaren zoveel energie verliest aan strijd binnen het bedrijf.