Indrukwekkende Zwitserse acteur die Hitler krijsend en menselijk neerzette

Bruno Ganz (1941-2019) Als 19-jarige maakte de acteur uit Zürich al zijn speelfilmdebuut. Via het Duitse toneel werd Ganz een internationaal gevierd filmacteur.

Acteur Bruno Ganz
Acteur Bruno Ganz Foto Rafa Rivas/AFP

In Duitse theaterkringen houdt men de adem in. Aan wie zal Bruno Ganz zijn Iffland-ring doorgeven? Zaterdag stierf de Zwitserse acteur op 77-jarige leeftijd aan darmkanker. Hij was sinds 1996 de trotse bezitter van de Iffland-ring, die de belangrijkste Duitstalige acteur sinds 1815 testamentair doorgeeft aan degene die hij als zijn opvolger ziet.

Wereldwijd wordt Bruno Ganz vooral herdacht als Adolf Hitler in Oliver Hirschbiegels oorlogsepos Der Untergang (2004). Met name ook omdat één clip uit die film - Hitlers razernij als generaal Steiners aanval op de Sovjets is mislukt - sinds 2006 een van de populairste memes aller tijden werd. Zeker nadat Constantin Film de meme vanaf 2010 trachtte te verbieden: nog altijd knutselen internetgebruikers hun eigen ondertitels of overdubs over Ganz’ prachtige tirade.

Ganz’ Hitler was gedenkwaardig, al vond een enkele criticus de vertolking te rijk aan tics, tremors en gekrijs, te meelijwekkend en menselijk ook. Ganz zag Hitler als een sekteleider: een psychopaat, charmant in de omgang, maar anno 1945 ziek en depressief. Voor de berustende Hitler leunde Ganz op een geluidstape waarop der Führer zich in 1942 met een kalme, warme bariton verontschuldigt tegen de Finse militaire top voor zijn bondgenootschap met Stalin.

Milieu van fabrieksarbeiders

De Zwitserse acteur Bruno Ganz werd in 1941 geboren in Zürich, waar hij ook is overleden. Afkomstig uit een milieu van fabrieksarbeiders wist hij al op de middelbare school dat hij bij het theater wilde. Hij maakte als 19-jarige zijn speelfilmdebuut in een Zwitserse misdaadkomedie en klom in de jaren zestig op in steeds prestigieuze Duitse toneelgroepen: Göttingen, Bremen, Zürich, Berlijn.

Een solide acteur, zo heette het, tot hij in 1972 schitterde in Der Ignorant und der Wahnsinnige van Thomas Bernhard. Die rol bezorgde hem de titel van Duits acteur van het jaar en de vriendschap van Bernhard, die zijn toneelstuk Die Jagdgesellschaft later aan Ganz opdroeg: „Wie anders?”

Medio jaren zeventig promoveerde Ganz zo van de Duitse bühne en televisiefilms naar de Europese film. In 1976 acteerde hij in films van Jeanne Moreau en Éric Rohmer en twee Duitse toneelbewerkingen van Maksim Gorki en Ibsen. Werkelijk indruk maakte hij in 1977 in het prachtig gestileerde duet met Dennis Hopper als doodzieke huurmoordenaar in Wim Wenders’ noir Der amerikanische Freund. Tien jaar later speelde hij de gevallen engel Damien die in Wenders’ Der Himmel über Berlin valt voor een vrouw.

In 1977 had Ganz ook succes met Messer im Kopf, waarin hij ene Hoffmann speelt die een kogel in zijn hoofd tijdens een rel tussen politie en links-radicalen overleeft, waarna beide partijen zijn voordeel met hem doen.

Gekweld of droevig

In het revolutietheater van de jaren zestig opgegroeid, werd Bruno Ganz een fel sympathisant van de terreurbeweging Rote Armee Fraktion, tot hij na executies van ‘verraders’ in 1975 afstand nam van politiek geweld. In 2009 speelde hij in de hitfilm Der Baader Meinhof Komplex als een soort boetedoening de cerebrale politiechef Horst Herold, die via computeranalyse RAF-terroristen isoleert.

Bruno Ganz bleef een Europese ster die mondjesmaat in Angelsaksische films acteerde. Hij was op zijn best als er iets gekwelds of droevigs in zijn rol sloop, zoals de suïcidale ober in liefdeskomedie Pane e tulipani (2000). Ganz’ toewijding aan zijn personages naderde ‘method acting’ en kostte hem naar eigen zeggen zijn eerste huwelijk: zijn levenspartner werd theaterfotografe Ruth Walz. Daarom viel de rol als Hitler in Der Untergang Ganz ook zo zwaar.

Na 1990 minder actief op de bühne, bleef Bruno Ganz jaarlijks drie tot vier filmrollen spelen. Zo was hij onlangs te bewonderen als Sigmund Freud in Der Trafikant, gids Verge (Vergilius) in Lars von Triers seriemoordenaarshel The House That Jack Built en als het kleffe new-age-mannetje Gottfried in Sally Potters kamerspel The Party. Bruno Ganz was een acteur die prachtig rijpte.