Opinie

Experimenteer niet met het basisinkomen

Rosanne Hertzberger

Als ik ergens een hekel aan heb zijn het wel experimenten om te bewijzen dat wat jij al een heel erg goed idee vond, ook echt een heel erg goed idee is.

Je ziet het veel: vegetariërs die gaan onderzoeken aan welke persoonlijkheidsstoornis de meeste vleeseters lijden. Wijnliefhebbers die gaan bestuderen hoe gezond de verschillende stofjes in wijn wel niet zijn. Boeddhisten die gaan bewijzen dat mindfulness iedereen gelukkig maakt. Of socialisten die experimenteren met onvoorwaardelijke uitkeringen aan armen, daklozen of werkelozen.

Vorige week werden de resultaten van een experiment met het basisinkomen in Finland gepubliceerd. 1.000 Finse werklozen kregen twee jaar lang 560 euro per maand „onvoorwaardelijk” op hun rekening gestort. Die 560 euro werd ingehouden op hun uitkering, dus ze kregen eigenlijk gewoon precies hetzelfde wat ze altijd kregen, behalve dat ze minder administratie hoefden te doen en ze de uitkering mochten houden als ze werk zouden vinden.

Elk detail in elk stadium van deze wetenschappelijke exercitie is politiek. Hoe groot het experiment is, hoe lang het duurt, hoeveel geld ze krijgen, wie er geld krijgen, welke uitkomsten werden bijgehouden en hoe die werden geïnterpreteerd. Alleen al het ontwerp ervan was aan politiek getouwtrek onderhevig. Een groter langdurig experiment, meer geld, meer mensen, levert ook meer resultaat op en meer slagkracht voor mensen die ideologisch gezien voor een basisinkomen zijn. Wie meer verschillende uitkomsten meet heeft grotere kans iets significants tegen te komen. „Nee, hun cortisol daalde niet maar ze deden het beter tijdens cognitieve testjes.” Of: „Nee, ze gingen niet meer werken, maar hun bloeddruk daalde significant en dat is geassocieerd met een verwachte reductie van zoveel miljoen euro aan zorgkosten”.

Nu zijn de resultaten er en begint het politieke getouwtrek over hoe we die dienen te interpreteren. Voorstanders wijzen erop dat de ontvangers van het basisinkomen zich gelukkiger voelden. Tegenstanders wijzen erop dat de ontvangers van het basisinkomen niet vaker aan het werk gingen. Voorstanders wijzen er dan weer op dat ze ook niet minder gingen werken. En aan beide kanten van het politieke spectrum roepen de mensen dat de hele proef sowieso te klein en te beperkt was om een statistisch significant resultaat op te leveren.

Ik vind het een onding, dat experiment. Het maakt me somber over de politieke arena en het debat van nu. Niet meer een ideeëncompetitie, een gevecht met argumenten, maar een gevecht over data, methoden en statistiek.

Stel je zo’n experiment voor in Nederland, in de bijstand bijvoorbeeld. Momenteel zegt de wet dat bijstandsgerechtigden bereid moeten zijn „om maximaal 3 uur per dag te reizen als dit nodig is om werk te krijgen” en ze moeten „ervoor zorgen dat (…) kleding, persoonlijke verzorging of gedrag het krijgen van werk niet belemmert”. Er zijn beperkingen voor hoeveel tijd je in het buitenland mag spenderen. En er is een taaleis. Wie het Nederlands niet voldoende beheerst moet iets ondernemen om beter Nederlands te leren, anders wordt de uitkering gekort.

Lees ook: Studie: basisinkomen zorgt juist voor meer armoede

En dan is er nog een waslijst aan voorwaarden en eisen en hoepels. Als je die weghaalt en de uitkering gewoon overmaakt heeft dat vast positieve effecten op de ontvangers. Als hun cortisol niet omlaag gaat, dan is het hun bloeddruk wel. Of hun algemene welbevinden stijgt, of hun zorgkosten dalen. Het werkt vast.

Maar wat doet het met ons land? Met de maatschappij? Voorbeeld: de helft van de bijstandsgerechtigden zijn niet-westerse migranten. Ik weet niet of het een klap uitmaakt als je die groep verplicht taalles te volgen in ruil voor de uitkering. Een goede baan is vaak toch een onrealistisch scenario voor die groep, ongeacht taalniveau. Maar voor het maatschappelijk draagvlak voor migratie is zo’n taaleis wel degelijk belangrijk. Open grenzen is één ding. Open grenzen en toegang tot onvoorwaardelijke uitkeringen wordt mij ook wat te gortig.

Het grote misverstand is dat al die voorwaarden en dat beleid rondom uitkeringen bedoeld zijn om ze effectiever te maken: meer mensen aan het werk krijgen. Welnee. Die zijn er vooral voor ons collectieve rechtvaardigheidsgevoel. Je kunt nog zoveel matige experimenten uitvoeren, maar daar verander je weinig aan.

Rosanne Hertzberger is microbioloog.