Het volgende slachtoffer van klimaatverandering: de psyche

Klimaatdepressie Een groeiende tak van wetenschap onderzoekt de gevolgen van catastrofale voorspellingen op de mentale gezondheid. „Ik heb laatst gehuild om een paper van het klimaatpanel.”

Een actievoerder tijdens een klimaatdemonstratie in Londen in december 2018.
Een actievoerder tijdens een klimaatdemonstratie in Londen in december 2018. Foto Simon Dawson/Reuters

Ecofilosoof Evanne Nowak leidt de bijeenkomst Therapie voor je klimaatdepressie. Ze spreekt de zaal toe na het tonen van apocalyptische beelden van klimaatverandering: „Ogen sluiten, en zet je beide voeten op de grond”, zegt ze. „Wat voel je dan? Wat maakt het los?”

Ze staat voor een volle zaal van zo’n tweehonderd mensen in TivoliVredenburg in Utrecht. Zeker 80 procent van de aanwezigen is vrouw, de meerderheid ziet er jonger uit dan 35. Er moet behoorlijk wat werk worden verzet, blijkt uit gesprekjes vooraf. „Ik ben echt op zoek naar heling”, zegt studente Franka van der Veen (26). „Het is zo onrechtvaardig wat er gebeurt met het klimaat.”

Ook Kiane de Kleijne (26) heeft er last van, vertelt ze: „Het is echt een last op mijn schouders. Ik lig soms in bed door Twitter te scrollen en dan word ik helemaal moedeloos over het nieuws. Ik heb laatst zelfs gehuild over een wetenschappelijke paper van het klimaatpanel van de VN.” Ze is milieuwetenschapper in Nijmegen. Vooral nieuws over massaal afstervende koralen en insecten raakt haar, en de voorspelling dat de armste mensen de grootste problemen zullen krijgen.

De avond in Utrecht past in een golf van groeiende aandacht voor de psychologie van klimaatverandering. En dan niet de psychologie achter minder vlees gaan eten en gedragsverandering om duurzamer te leven, maar onderzoek naar wat de catastrofale voorspellingen doen met de menselijke psyche. Er zijn steeds meer congressen over het onderwerp, in het Verenigd Koninkrijk bestaat er al een wetenschappelijke vereniging voor wetenschappers die dit onderwerp bestuderen.

Het gaat in het nieuwe onderzoeksveld over verschijnselen als ‘pretraumatische stress’, ‘milieumelancholie’, ‘klimaatdepressie’. Op sociale media circuleert al langer het woord ecorexia; het gevoel dat je alles doet om duurzaam te leven maar dat het toch niet genoeg is. Ook de term vliegschaamte, en de tegenhanger treintrots komt voorbij, net als landschapspijn. Herkenbaar volgens Leona Trebst (23), die in het publiek zit: „Ja, als je afgelopen zomer zag dat Nederland erbij lag als de dorre vlaktes in Zuid-Spanje. Daar word ik wel verdrietig van.”

Denker des vaderlands René ten Bos wijst ook op de hypocrisie van ‘avocado-etende Groenlinksers’. De zaal reageert vol onbegrip

Klimaatpsychologie is een groeiend vakgebied maar er is nog weinig grootschalig onderzoek, afgezien van bijvoorbeeld studies naar Inuit van wie het leefgebied op de Noordpool nu al wordt aangetast, en wat psychologisch onderzoek onder klimaatwetenschappers zelf, die inderdaad af en toe mentale problemen melden. De Amerikaanse weerman Eric Holthaus twitterde twee jaar geleden al: „Na vier jaar dagelijks bezig te zijn met klimaatverandering ben ik vandaag naar een therapeut gegaan. Er zijn dagen dat ik letterlijk niet kan werken. We verdienen deze planeet niet.” Hij kreeg na zijn tweets destijds veel bijval, en hoon.

Absoluut verlies

In een van de eerste studies naar het onderwerp, uit 2009, identificeert de Britse psycho-analytica Rosemary Randall van de universiteit van West England vier types van psychologisch verlies door klimaatverandering. Die types veroorzaken verschillende soorten psychisch lijden volgens haar. Het eerste is de meest directe vorm van verlies: absoluut verlies. Dat gebeurt bijvoorbeeld als mensen hun huis kwijtraken door een bosbrand of hun leefgebied onomkeerbaar aangetast zien worden door verwoestijning. Dat leidt vanzelfsprekend tot de grootste psychische last. Het gekozen verlies, het tweede type, is een psychologisch gemis als gevolg van een beslissing die mensen zelf nemen: stoppen met vliegen, of geen vlees meer eten bijvoorbeeld. Dat veroorzaakt meestal minder lijden omdat mensen dan sterk ervaren dat ze er ook iets voor terug krijgen.

Het derde type is transitieverlies: het gemis van iets dat overgaat in iets anders. Gezellige open haarden die moeten verdwijnen voor zuiniger ketels bijvoorbeeld. En de voor sommige mensen soms pijnlijke nostalgie naar iets als de Elfstedentocht zou in de indeling van Randall vallen onder de noemer geanticipeerd verlies, omdat je dat al wel een tijdje kunt zien aankomen.

Paniek en apathie

In de zaal in Utrecht klinken ook andere soorten emoties. „Ik voel me vooral machteloos”, zegt studente Franka van der Veen. Andere aanwezigen zeggen last te hebben van ‘een gevoel van rouw’, ‘paniek’, ‘obsessie’ of ‘apathie’.

Een wat andere tak van de klimaatpsychologie richt zich dan weer op wat hoge temperaturen doen met het gemoed van mensen. Uit sommige studies blijkt bijvoorbeeld dat mensen geïrriteerder zijn als het heel warm is. Daarom kan er een verband bestaan tussen conflicten tussen mensen en hogere temperaturen.

Van zulke conflicten is bij de therapiesessie weinig sprake: niet alleen qua geslacht is het publiek nogal homogeen. Over klimaatsceptici als Thierry Baudet worden grapjes gemaakt waar de grote meerderheid hard om lacht. Dat het een wat elitaire bijeenkomst is blijkt wel uit het verhaal van schrijver Ruben Jacobs, een van de sprekers. Hij vertelt over een van de bijdragen die hij levert om klimaatverandering tegen te gaan: Hij probeert zijn schoonvader ervan te overtuigen om geen tweede huis in Spanje maar in Frankrijk te nemen – omdat dat beter per trein te bereiken is dan alleen per vliegtuig.

‘Optimisten zijn nare mensen’

Studente Lara Broeders (20) vertelt dat ze sinds kort een herbruikbaar boterhamzakje heeft „om plastic uit te sparen”. Maar ze zegt ook dat ze weet dat het eigenlijk niet goed is dat ze elk jaar met haar ouders naar China vliegt. „Het is moeilijk om niet cynisch te worden.”

De oplossingen die de zaal aandraagt zijn bijvoorbeeld vegetarisch of veganistisch eten, stoppen met vliegen, er wordt een pleidooi gehouden voor activisme zoals dat van de klimaatspijbelende Zweedse scholier Greta Thunberg – die overigens ook depressieve klachten had voordat ze tot haar inmiddels beroemde actie overging.

Lees ook: Duurzaam leven lukt niet altijd, en dat vinden we ‘stom’

Maar of deze therapiesessie nou de heling brengt waarnaar sommige aanwezigen op zoek zijn? René ten Bos, de ‘denker des vaderlands’ die ook een bijdrage levert aan de avond, houdt een filosofisch complex en nogal pessimistisch betoog. Klimaatverandering is niet eens het ergste probleem voor de planeet en de mensheid volgens hem. De uitstervingsgolf van diersoorten is al voorbij het cruciale kantelpunt, vertelt hij. „Erger nog dan de opwarming. Optimisten zijn eigenlijk nare mensen.” Hij wijst ook op de hypocrisie van ‘avocado-etende Groenlinksers’. De zaal reageert vol onbegrip.

Aan het eind van de avond vraagt de moderator hoeveel mensen wat positiever zijn gaan denken. Minder dan eentiende steekt zijn hand op. „Ik weet eigenlijk ook niet of ik me hierdoor nou echt beter voel”, zegt Kiane de Kleijne.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.