Verwaarloosde kades gaan miljarden kosten. Hoe kon het zover komen?

Talk of the Town Van de 200 kilometer kademuren die de Amsterdam beheert, is het overgrote deel in slechte of zeer slechte staat. Onderhoud was ‘niet sexy’.

Werkzaamheden aan de Leliegracht in stadsdeel Centrum, waar de kademuur in zeer slechte staat verkeert.
Werkzaamheden aan de Leliegracht in stadsdeel Centrum, waar de kademuur in zeer slechte staat verkeert. Foto Koen van Weel/ANP

„Amsterdam heeft te lang de kades en bruggen misbruikt, en te lang gewacht met ingrijpen”, zegt ir. Martijn Meulblok, verbonden aan het ingenieursbureau van de stad en verantwoordelijk voor de wallenkanten. De uit baksteen gemetselde kademuren in de binnenstad dateren van 1850. Ze waren bestemd voor paard en wagen. Meulblok: „Nu rijden er auto’s en zwaar vrachtverkeer overheen, dienen ze tot opslag voor bouwwerkzaamheden en staat er zomaar een reusachtige kraan. Het besef dat kademuren niet oneindig sterk zijn, moet duidelijker worden.”

Deze maand werd bekend, na publicatie van onderzoeksrapport Factor 20, dat de kademuren van Amsterdam op leeftijd raken. Het gaat om bijna álle kades: van de 200 kilometer gemetselde kademuren die de stad beheert, verkeert 10 kilometer in zeer slechte staat, met verhoogd risico tot bezwijken – deze staan bovenaan de lijst vervangen te worden. 15 kilometer is in slechte staat en dan is er nog 150 kilometer risicovol. Bij zes van de 850 verkeersbruggen heeft de stad acute maatregelen genomen. De laatste jaren waren er 108 meldingen van calamiteiten: onveilige situaties door schade.

Sinds jaren 80 structureel bezuinigd

De vraag die veel Amsterdammers stellen is hoe het zover kon komen met die verwaarloosde kades. Tijdens de vorige collegeperiode vroeg VVD-wethouder Pieter Litjens (Verkeer en Vervoer, Noord/Zuidlijn) aan onderzoeker Pieter Cloo (voormalig topambtenaar Ministerie van Justitie) hier onafhankelijk onderzoek naar te doen. Dit leidde tot het rapport Factor 20, waaruit blijkt dat vanaf de jaren tachtig structureel bezuinigd is op kades en bruggen. Ambtenaren en bestuurders investeerden in leefbaarheid en sociale zaken; onderhoud glipte als agendapunt weg. De titel verwijst naar de snelheid waarmee renovatie van de waterwerken in de stad moet gebeuren: twintig keer sneller dan tot op heden. De stad moet rekenen op miljarden euro’s aan kosten en veel hinder. Herstel van één kilometer kade is begroot op zo’n 20 miljoen euro.

De stad moet rekenen op miljarden euro’s kosten en veel hinder. Herstel van één kilometer kade kost 20 miljoen euro

Portefeuillehouder Sharon Dijksma (PvdA) onderschrijft in haar pittig gestelde raadsbrief (6 februari) de conclusies van het rapport: „Onderhoud is niet sexy”. Dijksma spreekt van „structurele verwaarlozing”, „achterstallig onderhoud” en „overbelasting die leidt tot onveilige situaties”. Er ligt een „enorme en urgente opgave ten aanzien van de civiele constructies in onze stad”. Zij kondigt snelle maatregelen aan.

„De afgelopen jaren kwam er een sinkhole in de Marnixstraat en bezweek een deel van het Entrepotdok”, aldus Meulblok. „Er komen nu veel signalen dat er echt iets moet gebeuren.” We staan op de kade van de Leliegracht, die de kwalificatie „instabiel” kreeg. In de gracht ligt een ponton met kraan, zoals ook op de Oudezijds Achterburgwal en Rechtboomssloot, beide eveneens in zeer slechte staat. De grachten zien er zo niet aantrekkelijk uit, maar dit zal de komende tijd steeds vaker voorkomen.

Fundamenten zijn achilleshiel

Meulblok: „Met behulp van duikers en meetapparatuur zoals sonar, onderzoeken we de fundamenten van kades en bruggen. Die zijn de achilleshiel. We hebben het in de stad over een oud areaal. Je moet je voorstellen dat op de heipalen dwarsbalken liggen, en daarop ligt een vloer. De palen zijn soms aangetast of verrot.”

Nu gevaar voor stabiliteit en veiligheid dreigt, zijn er meerdere opties: na het onderzoek wordt bekeken of een noodmaatregel zoals een damwand afdoende is, of dat een gehele vervanging nodig is. Op knelpunten is nu een beperking ingesteld van maximaal 3,5 ton voor vrachtwagens en ander bouwverkeer.

Het duurt soms vele jaren voordat een kade of brug afdoende hernieuwd is, erkent Meulblok. „Het is een megaprobleem omdat in waterstad Amsterdam alles met elkaar samenhangt. Bouw je te veel damwanden, dan beperk je de waterbeheersing en kan het regenwater niet weg. Van de grachtenpanden moeten eerst de fundamenten op orde zijn voordat de kademuur hersteld kan worden.” Door de samenhang van al die factoren is het probleem zeer complex, vertelt hij. „Ik heb veel respect voor onze bouwmeesters van vroeger: de kades staan er al ruim anderhalve eeuw.”

    • Kester Freriks