Foto: Merlijn Doomernik

‘In de VS leerde ik witte mensen niet te vertrouwen’

De Zuid-Afrikaanse schrijver Sisonke Msimang woont in Australië maar heeft haar hart verpand aan Zuid-Afrika, het land waar ze in haar jeugd niet welkom was. Ze schreef een boek over Winnie Mandela. ‘In de VS leerde ik witte mensen niet te vertrouwen.’

Dat er in de boeken en genen van de Zuid-Afrikaanse schrijver Sisonke Msimang (45) idealisme schuilt, is vrij logisch. Als dochter van twee ANC-strijders die hun land verlieten tijdens de apartheid, bracht ze haar jeugd in ballingschap door. In Zuid-Afrika, waar ze kort heeft gewoond, is ze een van de meest vooraanstaande stemmen over racisme.

Maar het idealisme zit zelfs onder haar zwarte hoed. Als ze die afzet onthult ze een kaal hoofd. „Ik had eerst lang haar en ineens zat er een kaal plekje op mijn hoofd. De arts zei dat het niets ernstigs was, het zou wel terug groeien. Maar het is confronterend om als vrouw geen haar te hebben. Omdat ik er zo nerveus over deed, dacht ik dat het goed was om het helemaal af te scheren.”

Dus dat deed ze. Meteen spijt.

„Ik dacht: oh shit, nu heb ik geen haar.”

Doet u vaker met opzet dingen die u moeilijk vindt?

„Deze actie kwam door mijn dochter. Ze had nog nooit een kale vrouw gezien. En ik zou dat beeld normaliseren.

„Mijn kinderen wijzen me wel vaker op dit soort kwesties. Laatst had de vader van een van hun klasgenoten een nieuwe partner en ze gingen daar spelen. Bij terugkomst vroeg ik of zij leuk was. Toen reageerden ze verbaasd: ‘Hij gaat met John trouwen. Waarom ga je er vanuit dat het een vrouw is?’ Omdat hij eerder een vrouw had, was dat niet in me opgekomen.”

Msimang woont sinds drie jaar in Perth, Australië, met haar man en twee kinderen. Maar haar hart heeft ze nog altijd verpand aan Zuid-Afrika, het land waar ze tijdens de apartheid niet welkom was. Ze woonde in Zambia, Kenia en Canada – waar ze op het schoolplein voor aap werd uitgescholden. Ze beschrijft het in Always Another Country, haar boek dat in 2017 verscheen.

Als kind was ze zich al hyperbewust van haar privileges. Als in Kenia de fiets waar ze voor had gespaard wordt gestolen door een leeftijdsgenoot, gaan mensen achter de dief aan, die zich nogal geforceerd verontschuldigt. ‘Waarom zou hij niet woest moeten zijn?’ schrijft ze. Als arme jongen zonder privileges zou hij meer recht op die fiets hebben dan zij. Zij heeft de wereld in handen, schrijft ze. ‘Puur dom geluk.’

Haar nieuwste boek The Resurrection of Winnie Mandela, een biografie over de anti-apartheidsactivist die in 2018 overleed, is alleen nog in Zuid-Afrika verschenen, vertelt ze in een Amsterdams café. In april wordt er een uitgebreide editie in Australië verwacht. Nelson Mandela werd als heilige gezien, zijn ex-vrouw Winnie was de duivel. Msimang verandert met haar boek dat perspectief.

Afgelopen zondag gaf Msimang in de Stadsschouwburg in Amsterdam de Mandela-lezing.

U schrijft in uw boek dat Winnie Mandela moreel ambigu was.

„Ja, ze heeft verschillende kanten. Ze is ontzettend moedig, hoe zij zich durfde te verzetten tegen de macht inspireerde veel mensen. Maar ze werd ook in verband gebracht met criminaliteit. Goed en fout naast elkaar. Dat kan samengaan. Als mensen over Zuid-Afrika praten willen ze maar één kant van het verhaal horen, dat van een schone overwinning of het verhaal over vergiffenis.

“Witte mensen zijn altijd bang geweest voor black rage.”

„Het idee bestaat dat Nelson Mandela de geest van vergiffenis belichaamt, maar dat was niet het geval. Die gedachte is gecreëerd door witte mensen, zij wilden graag geloven dat hij even veel hield van witte als van zwarte mensen. Voor hem was praten over vergiffenis een strategie; een manier om een einde te maken aan de onderdrukking van zwarte mensen. Witte mensen zijn altijd bang geweest voor black rage, de opstand van zwarte mensen, ook al heeft die zich nog nooit voorgedaan. Zwarte mensen doen alleen zwarte mensen pijn. Natuurlijk is vergiffenis belangrijk, maar tegen welke prijs? Mensen mogen óók boos zijn. Ondanks de orthodoxe wijze waarop wij eerst moesten vergeven om door te kunnen.”

Waar komt die angst voor ‘black rage’ vandaan?

„Het is wetenschappelijk racisme, het idee dat wit staat voor rationeel en kalm, en zwart voor gewelddadig en irrationeel. Het idee dat Zwarte Piet niet racistisch is, terwijl hij lekker gek en dom doet. Ik geloof dat dit te maken heeft met een diep schuldgevoel dat je opbouwt wanneer je mensen zo lang slecht hebt behandeld. Dan is er altijd de angst dat ze zullen opstaan om zich tegen je te keren.”

Msimang studeerde politicologie in de Verenigde Staten en keerde in de jaren negentig, na de apartheid, terug naar Zuid-Afrika. „Geradicaliseerd”, zegt ze.

Steven Brunswijk (35), cabaretier, voorheen Braboneger, behandelt in zijn show apartheid, racisme en slavernij. Lees ook: ‘Als mijn kinderen aap worden genoemd, vind ik dat dan ook nog grappig?’

Uw ouders dachten toen: wat is er met haar aan de hand?

„En ik vond hen zó belachelijk. Ik was rond de twintig en kwam erachter dat de politiek van mijn ouders niet mijn politiek was. Zij dachten dat ze een multiraciale samenleving konden opbouwen. In de Verenigde Staten leerde ik witte mensen niet te vertrouwen.

„Er is nu al een paar jaar lang aandacht voor politiegeweld in de Verenigde Staten, maar in de jaren negentig accepteerden we het gewoon. Ik gaf training aan jongeren in Minneapolis over hoe om te gaan met aanhoudingen. We wisten niet dat we die situatie via de politiek konden veranderen. Ik nam die ervaringen mee terug naar Zuid-Afrika.”

Daar vormden zwarte mensen de meerderheid, inmiddels ook in de politiek en bij de politie. Haar visie veranderde langzaamaan. Ze realiseerde zich dat de mensen die zij van kinds af aan als helden had gezien, geen helden meer waren. Zondag zei ze tijdens haar Mandela-lezing over Zuid-Afrikaanse politieke activisten die terugkeerden: „Ze legden hun wapens neer, pakten hun lepels op en begonnen te eten.”

Wat was er met uw helden gebeurd?

„In buitengewone situaties staat er zó veel druk op mensen dat ze in staat zijn buitengewone dingen te doen. Dat gebeurde in Zuid-Afrika, zo kregen we vrijheid. Als het dagelijks leven verder gaat, worden helden weer normale mensen.”

En Nelson Mandela dan?

„Mandela was een laboratorium-experiment dat geen last had van de buitenwereld – het geweld in de townships, de brutaliteit, de martelingen. Hij maakte het niet mee omdat hij vastzat, Winnie wel.”

Foto: Merlijn Doomernik

In Zuid-Afrika werd u verliefd op de Australische Simon…

Ze lacht, en steekt een stukje tong uit.

„…die ook nog eens White van z’n achternaam heette. U was terughoudend.

„Ik dacht toen dat zwarte mensen die met een wit persoon omgingen, zelf ook wit wilden zijn. Dat was onvolwassenheid, een oppervlakkige analyse. Het is fijn om met iemand te zijn die jouw problemen begrijpt, maar ga je jaren met iemand om, dan begrijp je de ander toch wel. Je kan niet altijd voor het comfortabele kiezen.”

Het leven in Zuid-Afrika is niet zonder risico, merkten Msimang en haar man Simon White na de geboorte van hun eerste kind. In Always Another Country schrijft ze over een aanvaring met een bewapende man, in het bijzin van haar kind. Mensen sterven er aan aids: ‘Veel oma’s worden weer moeders’.

U wilde de lezer overtuigen dat u uw best deed om in Zuid-Afrika te blijven.

„Je gaat niet je hele leven wachten op de terugkeer naar je thuisland om het dan na een aantal jaar weer te verlaten. Het blijft een open wond. Als ik met een Zuid-Afrikaan was getrouwd, was ik daar gebleven. Mijn leven is gemakkelijk in Perth, maar emotioneel zwaar. Als ik wakker word, denk ik meteen aan hoe laat het in Zuid-Afrika is, ik bel met mijn zusjes. Ik volg Zuid-Afrikaans nieuws. Mijn kinderen spreken met een Australisch accent. Als mensen vragen waar ze vandaan komen zeggen ze: Zuid-Afrika.”

De roman van William M. Kelley over een zwarte exodus in het Zuiden van de VS is zowel een briljant als een origineel boek. Lees ook: Dit briljante boek werd per toeval ontdekt in een tweedehandsboekwinkeltje

Als u zo’n toespraak voor de Mandela-lezing schrijft, bent u zich er dan van bewust dat u die in Nederland houdt?

„Nee, ik denk niet dat het uitmaakt of ik het in Nederland vertel of in een ander Europees land. Ik denk dat de imperialistische en koloniale veroveringen van Europa in Afrika op elkaar lijken. Er is nog een verloren stam van witte Afrikanen die geen band meer heeft met Nederland. Ook was de anti-apartheidsbeweging hier sterk. Ik vind Nederland leuk en interessant. Jullie hebben met problemen te maken die je in andere Europese landen ook ziet: de opkomst van het nativisme. Hoe heet die ene man hier ook alweer?”

Thierry Baudet?

„Ja. Hij is gevaarlijk, want hij doet zich slim voor, er hangt een intellectueel aura om hem heen. In de Verenigde Staten is de discussie anders. Als je achter bepaalde waarden staat ben je een Amerikaan. Sommige mensen wonen hun hele leven in een Europees land, gedragen zich volgens de regels, en nóg zijn ze niet Nederlands genoeg omdat hun verre voorouders er niet vandaan komen.”

Sommigen noemen de groei van rechts een backlash op de geglobaliseerde wereld, en de zwarte Amerikaanse president.

„Ik geloof het verhaal van radicaal-rechts niet. Het gevoel van slachtofferschap bij de groep die nog steeds veel invloed heeft, is buiten proportie. Malcolm Gladwell schreef dat wanneer een wijk in de Verengde Staten voor tien procent zwart wordt, de waarde van de huizen daalt en witte mensen vertrekken. Er hoeft dus maar een kleine verandering plaats te vinden of mensen voelen zich bedreigd. Ze denken niet; negentig procent is nog wit. Het feit dat we bestaan is voor sommigen al een bedreiging.”

Waar gaat uw volgende boek over?

„Misschien wordt het Afrikaanse sciencefiction, maar er zijn ook non-fictie-onderwerpen die ik wil onderzoeken. Het verhaal over de rechtszitting die naast die van Oscar Pistorius plaatsvond. In die zaak was ook een vrouw gedood, en ze was ook een model. Hier stond geen internationale pers. De moeders van de twee gedode vrouwen leerden elkaar later kennen. Er is een prachtige foto van hun omhelzing. Toen ik die foto zag, dacht ik, dat is een verhaal.”