Deze mensen, uit El Salvador, sloten aan bij de karavaan van januari. Ze liepen zelfs langs de snelweg tussen de Guatemalteekse plaatsen Moyuta en Tecún Umán.

Foto Jose Cabezas/Reuters

Hopend en whatsappend in de migrantenkaravaan

Zuidgrens Mexico Niet alleen de VS, ook Mexico probeert Midden-Amerikanen tegen te houden. De migranten vestigen hun hoop op de karavaan. „Als we met meer zijn, moeten ze ons wel toelaten.”

In een plastic mapje met bloemenmotief bewaart Alexander Sánchez twee overlijdensaktes. Ze zijn van zijn jongere broers, beiden nog twintigers. Over de doodsoorzaak was de lijkschouwer kort: ‘onthoofding’. „Op 14 januari werden ze vermoord door maras [bendeleden] die onze wijk innamen”, vertelt de 31-jarige Salvadoraan, terwijl zijn vrouw zittend tussen treinbielzen hun jongste de fles geeft. „Zaterdag zijn we gaan liften. En nu zitten we hier.”

‘Hier’ is de internationale brug tussen het Guatemalteekse dorp Tecún Umán en het Mexicaanse stadje Ciudad Hidalgo. De grens tussen beide landen ligt in de Suchiate, een brede, traag stromende, kniediepe rivier. Op de brug dringen zich deze week circa 150 migranten samen uit El Salvador, Honduras en Nicaragua, nu Mexico de grens voor hen gesloten houdt.

Ze noemen hun groep ‘het karavaantje’. Dit naar de grotere migrantenkaravanen, waarin de afgelopen maanden duizenden Midden-Amerikanen door Mexico richting de Verenigde Staten trokken. Een collectieve manier van migreren die al enige jaren bestaat, maar die sinds eind 2018 snel aan populariteit heeft gewonnen.

De eerste werden georganiseerd als manifestatie en om migranten veiligheid te bieden op hun gevaarlijke reis. Maar inmiddels dienen karavanen nog een ander doel: autoriteiten onder druk zetten. „Mexico laat ons nu niet binnen. Maar als we met meer zijn, met duizenden, dan moeten ze wel. Dan voert de stroom ons mee”, zegt Alexander Sánchez hoopvol.

Hondurese migranten die bij hun aankomst in de avonduren bij de Mexicaanse grenspost, wachtten op registratie. Zij reisden mee in de tweede karavaan, in januari van dit jaar.
Foto Johan Ordonez/AFP
Migranten slapen in het centrale park van Tecún Umán, op doorreis door Centraal-Amerika naar de VS.
Foto Moises Castillo/AP

Deze deelnemers aan de migrantenkaravaan wachtten op 20 januari bij een checkpoint in Tecún Umán, op een grotere groep migranten, zodat zij samen de grens naar Mexicaans grondgebied konden oversteken.

Foto Moises Castillo/AP

De karavanen lijken een onstuitbaar fenomeen. Ze vormen zich steeds spontaner. Zo zijn de migranten op de grensbrug hoopvol gestemd door geruchten dat uit zowel Honduras als El Salvador snel nieuwe karavanen vertrekken. Op 16 februari – daags na de halfmaandelijkse salarisdag – willen ze daar gaan lopen en liften.

Er zijn al groepen aangemaakt op WhatsApp. De Salvadoraanse stoet telt ruim 220 mensen en heet ‘Caravana 16febrero2019’, met daarachter vlaggetjes van El Salvador en de VS. Hoewel zowel de VS als Mexico de karavanen weren, blijkt het animo in de groep groot. Elk uur worden er tientallen berichten geplaatst.

Verstuurde WhatsApp-berichten. Tekst loopt door onder de illustratie.

Migranten hebben ook hoop sinds 17 januari. Die dag meldde zich zo’n grote karavaan op de grensbrug, dat de Mexicaanse regering duizenden migranten binnenliet. De in december aangetreden linkse president Andrés Manuel López Obrador wilde zo voorkomen dat het tot een botsing kwam. Onder zijn voorganger veranderde de brug in oktober nog in een slagveld toen oproerpolitie een karavaan probeerde tegen te houden. Via vlotten over de rivier kwamen die migranten uiteindelijk Mexico toch binnen; ze reisden in enkele weken door naar de grensstad Tijuana.

De regering-Obrador zette de grens in januari tien dagen open. Aan ruim 17 duizend migranten verstrekte ze fluks een humanitair visum. Met dit pasje kunnen ze zich een jaar lang vrij door Mexico bewegen en er wonen en werken als ‘bezoeker’.

„Het was een noodmaatregel om de migratie schoon en ordentelijk te laten verlopen”, legt Sergio Seis uit, directeur migratiezaken van de gemeente Ciudad Hidalgo. „Om ze met een registratie te laten reizen. En om ze van de weg te houden. Laat ze maar de bus of het vliegtuig pakken, was het idee.” De praktijk bleek weerbarstiger. „Helaas zijn veel migranten arm, ze hebben geen geld voor vervoer. Ik schat dat 80 procent een karavaan nodig heeft.”

De karavanen worden door de Amerikaanse president Trump regelmatig aangevoerd als argument voor een ‘muur’ op de grens met Mexico. Dat Obrador half januari de grens even openzette, zag ook Trump. Twee dagen na het besluit twitterde hij: ,,Mexico doet NIETS om de karavaan te stoppen die nu op volle kracht is en richting de VS trekt. We stopten de laatste twee – velen zijn nog in Mexico en kunnen niet door onze Muur, maar het kost veel grenswachten als er geen Muur is. Niet makkelijk!”

Trumps begrotingsconflict met de Democraten over extra geld voor zijn muur, komt uiterlijk vrijdag tot een hoogtepunt; dan dreigt een nieuwe overheidssluiting als Trump het compromisvoorstel niet tekent. Tijdens een campagnerally maandag in El Paso, Texas, claimde Trump de term zelfs te hebben uitgevonden. „Nog even over het woord karavaan. Karavaan? Ik geloof dat het er een van mij is.”

Een karavaan biedt in het tijdperk-Trump geen garantie de VS binnen te komen, maar wekt bij veel deelnemers wel die verwachting. „Het was een enorme blunder om de exodus te karavaniseren”, stelde priester Alejandro Solalinde, een in Mexico gerespecteerd voorvechter van migrantenrechten, vorige maand. „Het enige wat deze trektochten doen, is kinderen [aan risico] blootstellen en mensen ziek maken.”

Dat de karavanen zich blijven vormen, toont dat de migranten nog veel banger zijn voor de situatie thuis dan voor ziektes en ontberingen onderweg. Op de grensbrug komen alle problemen van Midden-Amerika samen. Je treft er gezinnen op de vlucht voor bendegeweld, met in hun schamele bagage de dreigbrieven die ze kregen. Deze vermelden in hanenpoten, met veel uitroeptekens en spelfouten, dat ze drie dagen of een week hebben om te vertrekken. Omdat hun zoon zich niet wilde aansluiten of omdat ze oorlogsbelasting van de bendes niet langer wilden betalen.

Je treft er ook een soldaat van de Hondurese luchtmacht. Hij liet zich ,,uit liefde voor mijn vaderland” niet omkopen door een kartel en moet datzelfde land om die reden nu ontvluchten. En je treft er een Nicaraguaanse vader en zijn studerende zoon: opgejaagd door sandinistische paramilitairen, sinds ze durfden te betogen tegen president Ortega.

Anders dan Trump beweert doet Mexico wel degelijk veel om de migranten te stoppen. Het deporteert meer Midden-Amerikanen dan de VS. En de migranten die zich nu melden aan de grens, worden weggestuurd met de boodschap dat ze het humanitaire visum alleen nog kunnen aanvragen bij een Mexicaans consulaat in eigen land.

Toch houden de migranten hoop dat de regels binnenkort weer wat ruimer worden uitgelegd. Een deel van de karavaan uit januari bijvoorbeeld sloeg het humanitaire visum af. „Zij hadden er geen vertrouwen in, maar wel haast”, stelt ambtenaar Seis. Deze groep reisde zonder pasje verder. Vorige week bereikten tweeduizend van hen Piedras Negras, een stadje aan de grens met Texas.

Net als de karavaan die in november in Tijuana strandde, zullen velen daar waarschijnlijk nog weken of maanden vastzitten. De Amerikanen nemen aan hun grens alleen nog zeer mondjesmaat asielaanvragen in behandeling. In Piedras Negras heeft Mexico deze migranten alsnog geregistreerd en de meesten de humanitaire kaart gegeven.

Een medewerkster van de nationale migratiedienst INM spreekt de migranten per megafoon toe. De migranten zijn gaandeweg de dag geleidelijk de demarcatielijn op de grensbrug overgestoken. Nu worden ze weer terug naar de Guatemalteekse helft gedirigeerd. „Jullie moeten in je eigen land een aanvraag indienen”, stelt de medewerker. „Maar daar worden we vermoord!”, schreeuwt een jongeman in de menigte. „Dit kost levens”, roept een ander.

Maar na een paar minuten gehoorzamen de migranten en nestelen ze zich op de andere kant van de brug. Daar zien ze aan de rivier onder zich dat het heel makkelijk zou zijn illegaal over te steken. Op verschillende plekken verzorgen veermannen met vlotten gemaakt van planken en de binnenbanden van vrachtwagens, de clandestiene overtocht van mensen, boodschappen en smokkelwaar. Dit verkeer is zo normaal dat – nu het water laag staat – er zandzakken in de rivier zijn gestort om baaitjes te vormen waar nog gevaren kan worden.

Migranten - deze mensen komen uit Honduras - die in januari meereisden in de tweede karavaan, staken in zelfgemaakte vlotten de rivier Suchiate over. Het water vormt de natuurlijke grens tussen Mexico en Guatemala.
Foto Johan Ordonez/AFP
Reizigers in de karavaan die in januari van start ging in Honduras, richting de Verenigde Staten, wachten om de rivier Suchiate over te steken bij het Guatemalteekse plaatsje Tecún Umán.
Foto Jose Cabezas/Reuters
Migranten uit Honduras steken de Suchiate over. Deze rivier tussen Mexio en Guatemala is breed, maar het water stroomt traag en staat niet al te diep. In januari konden de migranten er doorheen waden.
Foto Santiago BillyAP

De reden om toch geen vlot te pakken, is dat velen doodsbang zijn voor deportatie. „Ik kan echt onder geen enkel beding terug. Dat is ons doodsvonnis”, zegt Arnold Paz, die met zijn tienerzoon uit Honduras is gevlucht. Zijn zoon weigerde bij de bendes te gaan, een klasgenoot werd al vermoord. Paz zelf hield als chauffeur niets over, omdat de bende zijn weekomzet voor driekwart opeiste als ‘belasting’. „Dus nu is het wachten tot we hier met genoeg zijn. Ik ga niet terug.”

Het is de vraag hoelang de migranten op de grens kunnen bivakkeren. De herberg van Tecún Umán heeft beperkt capaciteit, migranten mogen er maximaal drie nachten slapen. Vorige maand kwam het in het grensdorpje van 3.500 inwoners tot een woedeuitbarsting. Gewapend met stokken en stenen joegen de dorpelingen duizenden migranten Mexico in. „We lieten ze rennen”, kijkt men daar in het dorp met een zekere trots op terug.

Ook in Tapachula broeit het. Dit is de eerste grote Mexicaanse stad na de grens, met ongeveer een kwart miljoen inwoners. Hier stranden veel migranten of moeten ze hun papierwerk zien rond te krijgen bij de verschillende instanties. Ze slapen er op de pleinen en in de portieken, ze laden er hun telefoons op bij geïmproviseerde stopcontacten. Kinderen bedelen op straat.

Mirza Rivera, in het midden, liep mee met de karavaan die in januari ontstond. Ze was acht maanden zwanger. De 19-jarige komt uit Honduras. Op de foto rust ze uit in een park in Tapachula, Mexico.Foto Alexandre Meneghini/Reuters

In de Facebook-groep ‘Contacto Tapachula’, de digitale dorpspomp van de stad, gaat het veel over de migranten. Inwoners klagen dat de criminaliteit toeneemt en het straatbeeld verloedert. Tussen de advertenties, bidprentjes en grappige filmpjes circuleren ook oproepen – inclusief datum, plaats en tijdstip – om de migranten net als in Tecún Umán te „laten rennen”. Deze berichten worden veel gedeeld en geliked, maar vooralsnog komt er steeds niemand opdagen. In Tijuana kwam het vorig jaar wel tot straatprotest tegen de karavaan. Het toont dat Mexicaanse gastvrijheid in de grensstreek onder druk komt, nu het land verandert van doorvoerland in eindstation.

De Hondurese familie-Molina ligt te slapen in de muziekkapel van het centrale parkplein van Tapachula. Ze zijn een paar dagen geleden illegaal de rivier overgestoken. Hun plan is en blijft de VS te bereiken, maar ze hebben, zoals meer migranten, óók maar asiel in Mexico aangevraagd. Moeder Alicia voelt zich niet erg welkom, vertelt ze terwijl ze de slaapzakken oprolt. „Die aanvraag kan maanden gaan duren. Hopelijk komt de karavaan eerder.”

De onmogelijke grensmuur van president Trump. Hoe is de Amerikaanse president in deze impasse beland?
    • Merijn de Waal