Gewelddadige, paranoïde en zakelijke El Chapo wacht levenslang

Megaproces Joaquín ‘El Chapo’ Guzmán, een van Mexico’s grootste drugsbaronnen, krijgt mogelijk levenslang. Opvolgers staan al klaar.

Joaquín Guzmán, alias ‘El Chapo’ op een rechtbanktekening van dinsdag. Van de maffiabaas worden in de rechtbank geen foto’s gemaakt.
Joaquín Guzmán, alias ‘El Chapo’ op een rechtbanktekening van dinsdag. Van de maffiabaas worden in de rechtbank geen foto’s gemaakt. Beeld Jane Rosenberg/Reuters

Met de veroordeling van Joaquín ‘El Chapo’ Guzmán, dinsdag door een rechtbankjury in New York, komt definitief een einde aan de bijzondere loopbaan van een van Mexico’s grootste drugsbaronnen. De 61-jarige kartelbaas zal van de rechter waarschijnlijk levenslang opgelegd krijgen nu de jury hem na een drie maanden durend megaproces schuldig heeft bevonden op alle tien de aanklachten.

Waar met de veroordeling van Guzmán géén einde aan komt, is de bloeiende drugshandel van Mexico naar de Verenigde Staten. De Mexicaanse wietexport is weliswaar teruggevallen sinds meerdere Amerikaanse staten cannabis legaliseerden. Maar dit verlies is voor de kartels ruimschoots goedgemaakt door de toenemende vraag naar heroïne en fentanyl in het aan pijnstillers verslaafde buurland.

Lees ook: voor Mexicaanse drugskartels is fentanyl een droomproduct

Het Sinaloa-kartel van Guzmán is nog steeds een van de machtigste van het land. Het wordt tegenwoordig geleid door zijn zonen en zijn rechterhand Ismael ‘El Mayo’ Zambada. Bovendien zijn sinds Guzmáns arrestatie (in 2016) en zijn daaropvolgende uitlevering begin 2017, alweer nieuwe drugsbazen opgestaan.

Vooral het uiterst gewelddadige Cártel de Jalisco Nueva Generación is uitgegroeid tot een machtige organisatie. Haar leider geldt als de nieuwe ‘El Chapo’. De Amerikanen verhoogden het tipgeld voor deze Nemesio Oseguera Cervantes alias ‘El Mencho’ in oktober tot 10 miljoen dollar.

Goede politieke contacten

Het Amerikaanse proces werd in Mexico met minder aandacht gevolgd dan in de VS. Mexicanen hebben een dubbele verhouding met Guzmán. Zijn bijnaam ‘El Chapo’ (vrij te vertalen als ‘Het Onderdeurtje’) verraadt dat; voor een meedogenloze maffiabaas die de afgelopen decennia verantwoordelijk was voor duizenden doden klinkt het bijna liefkozend.

Het laat zien dat veel Mexicanen Joaquín Guzmán niet alleen vrezen, maar ook koesteren. Ze zien hem als een Robin Hood-achtige uitdager van de gevestigde macht. Een ongeletterde boerenzoon die van arme wiet- en papaverteler opklom tot de topman van een wereldwijd opererende narcomultinational. In een land waar de sociale mobiliteit laag is, wordt zo’n levensparcours snel bewonderd.

Guzmáns ‘onthullingen’ dat hij meerdere presidenten omkocht, was in de VS groot nieuws, maar werd in Mexico met schouderophalen ontvangen. Mexicanen weten allang dat de narcos tot op het hoogste niveau politici omkopen. Want: hoe wist El Chapo anders tot tweemaal toe te ontsnappen uit zwaarbeveiligde gevangenissen?

En: waarom werd zijn adjudant Zambada eigenlijk nog nooit opgepakt? Hij geldt als het politieke brein van het kartel, meer een onderhandelaar dan een oorlogvoerder. Dat hij al decennia zonder problemen het kartel mede aanvoert, wijst erop dat hij zijn contacten met de autoriteiten misschien nog wel beter op orde heeft dan Guzmán.

Lees ook: de FBI bood een inkijkje in het privéleven van Guzmán

Het proces in New York bood niettemin een uniek inkijkje in de handel en wandel van Guzmán en diens organisatie. De 56 getuigen – onder wie 14 oud-kartelleden – die justitie opvoerde, schetsten een beeld van een even gewelddadige als paranoïde, zakelijk keihard opererende kartelbaas. De rechtszaak vond plaats onder zeer strenge veiligheidsmaatregelen. En alleen al de selectie van de jury was een opgave. De leden werd namelijk anonimiteit gegarandeerd, waardoor een Michael Jackson-imitator als jurylid afviel. Te herkenbaar: het kartel zou zich op hem kunnen wreken.

In de rechtszaak kwamen bizarre moordplannen voorbij, zoals cyanide in een maïsbroodje. Er werd onthuld hoe Guzmán zijn eigen entourage, vrouw en minnaressen bespioneerde via hun mobieltjes. En er was aandacht voor de spectaculaire en inventieve smokkelmethodes, waarmee hij als logistiek manager zijn kartel uitbouwde tot grootste ter wereld. Hij was het die voor het eerst op professionele wijze smokkeltunnels onder de grens naar de VS begon aan te leggen.

Het Sinaloa-kartel van Guzmán is nog een van de machtigste van het land

Minnaressen, die vaak ook een rol speelden in het kartel, vertelden over hun affaires met de kartelbaas. Dit weerhield Guzmáns vierde echtgenote er niet van trouw op elke zittingsdag te verschijnen. Deze Emma Coronel, een 29-jarige voormalige schoonheidskoningin die hij trouwde toen ze 17 was, reageerde dinsdag geëmotioneerd op de veroordeling van haar man.

Op een moment dat Hollywood de ene na de andere serie of film produceert over drugshandel, leek het proces soms wel een extra seizoen van Narcos. Ook in de rechtszaal liepen fictie en realiteit door elkaar. Zo zat Alejandro Edda, die in de nieuwe Netflix-serie Narcos: Mexico de rol van Guzmán speelt, ook een dag op de publieke tribune. De drugsbaas toonde zich zichtbaar verguld met het bezoek.

Van zijn sterstatus is inmiddels weinig over. In afwachting van zijn veroordeling zat Guzmán de afgelopen twee jaar vast in een van de strengst beveiligde cellen van de VS, in het 10 South-detentiecentrum in Manhattan. Gevangenen zitten daar 23 uur per dag in een isoleercel waar het licht nooit uitgaat, ze komen nimmer in de buitenlucht. Het is nog onduidelijk waar de meesterontsnapper de rest van zijn straf zal moeten uitzitten.

    • Merijn de Waal