EU-baan? ‘Mag ik dan niks meer zeggen?’

Premier Rutte in Zürich Voor de Europese pers is het duidelijk: Rutte wil naar Brussel. De Nederlandse premier komt toch met een Europees programma?

Rutte in de zaal waar Winston Churchill in 1946 Europa opriep zich te verenigen en „op te staan”.
Rutte in de zaal waar Winston Churchill in 1946 Europa opriep zich te verenigen en „op te staan”. Europa Institut at UZH

Mag Mark Rutte dan echt helemaal niks meer zeggen? Op woensdagavond, na zijn Europa-speech op de Universiteit van Zürich, is dat zijn antwoord – als mensen denken dat die toespraak en de vijf interviews in grote Europese kranten onderdeel zijn van zijn campagne voor een baan als voorzitter van de Commissie of van de Europese Raad van regeringsleiders. „Als mensen mij noemen moet ik dus maar thuis gaan zitten, koptelefoon op en mooie muziek luisteren?”

Op het podium, in de zaal waar Churchill in 1946 Europa had opgeroepen om zich te verenigen en „op te staan”, had hij ruim een half uur lang het andere uiterste laten zien. Met steeds maar weer een opgeheven vinger, af en toe een vuist en op elkaar geklemde lippen, wilde de premier overduidelijk laten zien dat hij niet alleen een stevige boodschap had – de EU moet minder naïef worden en het eigenbelang vaker voorop stellen – maar zelf ook stevig was.

De zaal, met veel Nederlanders die in Zwitserland wonen en opvallend weinig jongeren, had bijna veertig minuten geconcentreerd geluisterd naar Rutte’s verhaal. „Hij legt een straatje aan van Den Haag naar Brussel”, zegt Menno Aukes (78) tijdens het applaus. „Dit is één lange sollicitatie.”

Aukes had ruim een uur in de rij gestaan voor een goede plek in de zaal. Maar een fan van Mark Rutte is hij niet. Als de premier in zijn speech begint over een CO2-vermindering van 55 procent in 2030, schudt Aukes zijn hoofd. „Ik ben het eens met de 32 wetenschappers die hebben gewaarschuwd dat de regering te hard van stapel loopt.”

Caroline de Gruyter schreef vorige maand in een essay dat Europa op eigen benen moet leren staan: Europa moet leren ‘machtsdenken’

Rode raceauto’s

Hij woont net buiten Zürich, op zijn telefoon laat hij foto’s zien van de twee knalrode raceauto’s die hij heeft, uit de jaren zestig. Dus ja, het klimaat. Maar in die auto’s, zegt hij ook, laat hij mensen rijden voor wie zulke ritjes een droom zijn – soms zijn ze doodziek en is dit een laatste wens. Aukes stemde eerder op de VVD, stapte een keer over naar de PVV en denkt nu dat hij op Forum voor Democratie gaat stemmen. Net als de man die naast hem zit, Ton Tholen (73). Die zegt: „Baudets klimaatvisie spreekt mij aan.”

De twee mannen kijken bijna de hele toespraak met een ernstig gezicht naar Rutte. Aukes schudt soms zijn hoofd. En knikt één keer, als Rutte zegt dat de EU „een realitycheck” nodig heeft en macht niet moet zien als „een vies woord”. Hij begint hard te klappen als iemand in de zaal tegen Rutte zegt dat de Brexit door de Europese Unie zelf is veroorzaakt en dat de Europese Commissie eindelijk eens zou moeten leren om aan de EU-landen over te laten wat die landen ook heel goed zelf kunnen doen.

Rutte reageert niet op de uithaal over de Brexit, hij neemt het wel op voor de Commissie onder leiding van Jean-Claude Juncker. „Die is er veel meer dan de vorige Commissie op gericht om alleen te doen wat je als Commissie moet doen.”

Als iemand anders uit het publiek vraagt waarom Nederland geen referendum wil, begint Rutte over het poldermodel. Dat is, vindt hij, voor Nederland net zoiets als het referendum voor Zwitserland. „We praten net zo lang door tot we zoveel mogelijk mensen achter een plan of een idee hebben.”

Dat kleine kantoortje in Den Haag

Van de universiteit krijgt Rutte een doos chocola, een kopie van de speech die Churchill in Zürich had gehouden met aantekeningen erop en een Zwitsers zakmes.

Bij de deur van de aula zegt Rutte dat hij over een jaar nog gewoon in het Torentje zit. „Dat hele kleine kantoortje met dat geweldige uitzicht.” Dat de Europese kranten het nauwelijks kunnen geloven – de Nederlandse premier komt nu toch met een eigen ‘programma’? – en dat de zaal misschien denkt dat hij al op weg is naar Brussel, Rutte blijft zeggen dat hij alleen maar doet wat hij moet doen. Hij gebruikt, vindt hij, het gezag dat hij heeft opgebouwd als een langzittende regeringsleider om Europa verder te helpen.

En deze keer is dat met een verhaal dat voor de altijd optimistische Mark Rutte nogal somber is. Want wat gebeurt er, denkt hij, als het de EU níet lukt om minder naïef te worden?

In onzekere wereld is macht geen vies woord

Bij de deur van de aula, net voor zijn vertrek, zegt hij: „Als je geen tegenwicht kunt bieden tegen landen die zichzelf first zetten en waar leiders het belang van waarden als minder belangrijk zien dan de eigen economie, dan word je als Europa naar de kant geduwd.”

Hij maakt een gebaar met zijn armen, alsof hij iets op de grond zet en zegt „wham”. „Als wij onszelf niet neerzetten, krijg je het verhaal van energie en massa. Dan vullen anderen de ruimte op. Dus we moeten wel.”

    • Petra de Koning