De man die geluid door alle oceanen stuurde

Walter Munk (1917-2019) Oceanograaf Op zijn 98ste werkte hij nog aan een wetenschappelijke publicatie. Het onderzoek van oceanograaf Munk raakte aan de grote gebeurtenissen in de geschiedenis.

De ouders van Walter Munk hadden een carrière in de bankensector voor hem in petto.
De ouders van Walter Munk hadden een carrière in de bankensector voor hem in petto. Foto Erik Jepsen

The New York Times noemt hem de „Einstein van de oceaan”. Maar zelf vond oceanograaf Walter Munk dat niet terecht. „Einstein was een groots man, ik bereikte dat niveau niet”, zei hij eens in een interview. Walter Munk is de grondlegger van golfvoorspellingsmodellen en deed onderzoek naar de verplaatsing van geluid in de oceaan. Hij stierf afgelopen vrijdag, 8 februari, op 101-jarige leeftijd in Californië.

Munk werd in 1917 in Wenen geboren. Zijn ouders stuurden hem op 14-jarige leeftijd naar New York, omdat zij een carrière in de bankensector voor hem in petto hadden. Hij koos toch voor een academische loopbaan, die 80 jaar zou duren. Hij studeerde toegepaste fysica en geofysica en in 1939 kreeg hij een baan bij het Scripps Institution of Oceanography in Californie. Daar werkte hij bijna zijn hele leven.

Zijn onderzoek raakt aan grote gebeurtenissen in de geschiedenis. Zo was hij een van de onderzoekers die in de Tweede Wereldoorlog berekenden wanneer de Amerikaanse marine met amfibievoertuigen aan land kon gaan aan de kusten van Noord-Afrika en Normandië (op D-Day). Bij te hoge golven zouden de voertuigen namelijk omslaan. Munk maakte (samen met de eveneens beroemde meteoroloog en oceanograaf Harald Sverdrup) een golfvoorspellingsmodel op basis van getij, deining en hoe golven zich gedragen in de brandingszone. Die modellen vormen nu nog steeds de basis voor golfvoorspellingen. Ook voor surfers. „Niet voor niets is Munk erelid geworden bij een surfvereniging in La Jolla”, vertelt Frans-Peter Lam, sonar- en akoestiekonderzoeker bij TNO, en bekende van Munk.

Supergeconcentreerde verf

Na de Tweede Wereldoorlog voerde Amerika tests met atoombommen uit op Bikini in de Grote Oceaan. Munk onderzocht toen hoe snel het radioactieve water de lagune uit zou stromen. Dagen voor de proef gooide hij supergeconcentreerde verf in het water, om vanuit een vliegtuig te kunnen zien hoe snel het getij de verf weg zou spoelen. In het boek Seventy Years of Exploration in Oceanography vertelt hij dat hij tijdens dat experiment wat verf op zijn broek kreeg. „Na een paar dagen zag ik dat de officiersuniformen allemaal een groen tintje kregen. [...] En de kapitein vroeg zich af wat er mis was met de wasserette van het schip.”

Ook legde hij in de jaren 50 de basis voor een onderzoeksprogramma dat wereldwijd boringen zet in de oceaankorst, deed hij onderzoek naar tsunami’s en schommelingen in de rotatie van de aarde. Hij kreeg vele onderscheidingen voor zijn werk.

Het hoogtepunt van zijn carrière vond hijzelf het experiment dat hij in 1991 uitvoerde bij Heard Island, in het zuiden van de Indische oceaan. In warm water verplaatst geluid zich sneller. Dus door onder water geluidsgolven uit te zenden, en die op vele duizenden kilometers afstand op te meten, is te berekenen of de oceanen aan het opwarmen zijn door klimaatverandering. „Het geluid dat over de hele wereld gehoord werd”, noemde Munk het experiment. Want de signalen werden duizenden kilometers verder opgevangen door oceanografen in Bermuda, Californië, Zuid-Afrika, India, Australië, Nieuw-Zeeland en Canada. Later kreeg hij biologen op zijn dak, die zijn geluidsexperimenten afkeurden omdat ze walvissen zouden storen.

Paus en dalai lama

Frans-Peter Lam heeft een aantal keer bij Munk gelogeerd in San Diego. „In 2015 werkte hij, op zijn 98ste, nog aan een wetenschappelijke publicatie”, vertelt Lam. „En hij maakte zich zorgen over de wereld en het klimaat. Hij dacht na over hoe hij de tijd die hij had nog kon gebruiken om verschil te maken. Hij zat in denktanks van de paus en de dalai lama die over dit soort onderwerpen nadenken.”

De laatste keer dat de twee elkaar zagen was afgelopen december. „Ik heb hem toen nog een uur een-op-een kunnen spreken”, vertelt Lam. „Het is de meest bijzondere man die ik gekend heb. Als student leer je dat de Golfstroom, die van Mexico richting Europa gaat en een van de belangrijkste pijlers is van de oceaancirculatie, mede verklaard is door Munk. Het was dus bizar met hem te kunnen spreken. Alsof je met Einstein aan tafel zit.”

Lees over het recente ongeluk met containerschip MSC Zoe: Al die spullen in zee helpen de oceanograaf