Klokkenluiders kunnen bij misstanden aanbestedingen nergens terecht

Klokkenluiders Gedupeerden kunnen misstanden bij aanbesteding melden, maar doen dat niet. Anderen kunnen nergens terecht.

De elektriciteitscentrale in Diemen produceert zowel elektriciteit als warmte.
De elektriciteitscentrale in Diemen produceert zowel elektriciteit als warmte. Jorrit Lousberg / Nuon

Klokkenluiders die misstanden bij aanbestedingen aan de kaak willen stellen, kunnen bij geen enkele instantie of toezichthouder in Nederland terecht. Dat schrijft opsporingsdienst FIOD aan twee klokkenluiders die vals spel bij aanbestedingen door Nuon-eigenaar Vattenfall wilden melden.

Er is „in Nederland geen toezichthouder op de naleving van de aanbestedingsrichtlijnen”, aldus de brief. In Nederland werd in 2015 voor ruim 73 miljard euro aanbesteed, volgens een inventarisatie in opdracht van het ministerie van Economische Zaken. De brief over het ontbreken van toezicht hierop maakt onderdeel uit van een groot klokkenluidersdossier, waarover NRC zaterdag met het Duitse weekblad Der Spiegel en het Zweedse dagblad Dagens Nyheter berichtte.

De zaak draait om zeven medewerkers die bij hun werkgever Vattenfall een verdachte voorkeur voor leverancier Siemens zagen, bij de bouw van diverse gascentrales in Nederland en Duitsland – projecten van honderden miljoenen euro’s per centrale. Door de voorkeur voor Siemens zijn de centrales mogelijk onnodig duurder geworden. Een aantal medewerkers diende tevergeefs formele klachten in bij hun managers, bij de interne accountants en bij de top in Stockholm over schendingen van het Nederlandse en Europese aanbestedingsrecht en de eigen richtlijnen. Daarna werden ze weggestuurd of weggetreiterd.

Lees ook: Hoe de Nuon-eigenaar steeds Siemens koos en protesterende managers wegpestte

Eén van hen, een Nederlandse projectmanager, moest in 2013 van zijn baas halverwege een aanbestedingsprocedure naar een geheime ontmoeting met Siemens, waar de Duitsers hengelden naar vertrouwelijke informatie over een nieuwe gascentrale in Hamburg. Dat is tegen de regels, al ontkent Nuon dat er sprake is van een misstand, of een voorkeursbehandeling van Siemens. Toen de man later dit voorval wilde rapporteren bij de overheid, kreeg hij overal te horen dat niemand hem kon helpen.

De FIOD en het Openbaar Ministerie lieten hem weten dat misstanden bij aanbestedingen buiten het strafrecht vallen, zolang er geen harde bewijzen zijn voor corruptie.

Geen toezichthouder richt zich op naleving van de aanbestedingsrichtlijnen

Ook de Autoriteit Consument en Markt, die in Nederland toeziet op mededinging, kon de klacht niet in behandeling nemen. De mededingingsautoriteit kan wel optreden tegen bedrijven die samenspannen bij aanbestedingen, maar niet tegen overheden of staatsbedrijven (zoals het Zweedse Vattenfall) die zich niet aan de wet houden.

Ook bij aanbestedingsexpertisecentrum Pianoo van de overheid zou de man niet terecht kunnen, noch bij de Europese Commissie of de Commissie Aanbestedingsexperts. Die laatste behandelt wel klachten, maar zonder bindende uitspraken te doen. Een gang naar de rechter is evenmin mogelijk. Alleen gedupeerde bedrijven mogen volgens het aanbestedingsrecht een civiele procedure aanspannen, werknemers met informatie over misstanden niet.

Het ontbreken van toezicht wordt bevestigd door hoogleraar Gert-Wim van de Meent, advocaat bij Loyens & Loeff en bijzonder hoogleraar Europees en nationaal aanbestedingsrecht aan de Universiteit van Amsterdam. Hij pleit al jaren voor een onafhankelijke toezichthouder op aanbestedingen. Aan de telefoon: „Er is sprake van een handhavingstekort. Werknemers die informatie hebben dat hun werkgever ten onrechte niet aanbesteed, moeten dit kunnen melden en bescherming krijgen. Vergeet niet dat het hier gaat om geld van de belastingbetaler. Je ziet heel vaak dat die werknemers dan maar vertrekken.”

Schaduwboekhoedingen

Van de Meent vindt dat het toezicht in de Aanbestedingswet van 2012 geregeld had moeten worden. „Maar de wetgever heeft toen besloten geen onafhankelijke aanbestedingsautoriteit aan te wijzen, eigenlijk zonder inhoudelijk debat. De rechtsbescherming zou op orde zijn, want gedupeerde bedrijven kunnen toch naar de rechter?”

Dat werkt in praktijk niet, zegt hij. Benadeelde bedrijven die naar de rechter stappen zijn „op één hand te tellen”. „Zij hebben bijna nooit concrete informatie over dat het fout zit. Die moet van binnenuit komen. Maar klokkenluiders gaan die niet aan een leverancier of aannemer geven.”

Na de bouwfraude in de jaren negentig – waarbij bouwbedrijven schaduwboekhoudingen bijhielden en onderling beslisten wie een aanbesteding zou winnen – beloofde de overheid het toezicht op aanbestedingen flink aan te scherpen, met een hoofdrol voor de mededingingsautoriteit. Die zou alles en iedereen die met aanbestedingen werkte strak in de gaten houden. Van de Meent: „En ja, de bouwbedrijven zíjn hard aangepakt. Maar ik zou er wel voor zijn dat de mededingingsautoriteit ook naar aanbestedende overheden kijkt.”

Ook de branchevereniging voor aannemers in de infra-sector MKB Infra pleit al jaren voor een onafhankelijke aanbestedingstoezichthouder. Die zou moeten ingrijpen als een overheid of een instelling – al dan niet met opzet – fouten maakt tijdens een aanbesteding. Bij zo’n dienst moeten klokkenluiders en gedupeerde bedrijven anoniem kunnen klagen, vindt MKB Infra-directeur Philip van Nieuwenhuizen. Want klagers worden doorgaans met de nek aangekeken. „Dan nemen je kansen op andere klussen af, zeker in een specialistische markt waar maar weinig opdrachtgevers zijn.”

Uit angst voor repercussies gaan bedrijven zelden naar de rechter, ziet ook hoogleraar Van de Meent. „Stel dat de rechter oordeelt dat er inderdaad iets mis is. Wat heb je er dan aan? Als het project opnieuw wordt aanbesteed, heb jíj een zwart balkje en krijg je de klus helemaal niet meer.”

Van de Nieuwenhuizen voegt toe: „En als je de klus alsnog krijgt, is de sfeer algauw: jij hebt ons pijn gedaan, nu gaan we jou in de uitvoering op echt alle puntjes pakken. Procederen wreekt zich .”

    • Merijn Rengers
    • Carola Houtekamer