Op de vestiging in Qatar krijg je zo een Nederlands diploma

Internationalisering onderwijs NHL Stenden Hogeschool geeft hoog op van zijn internationale filialen. Maar de vestiging in Qatar worstelt met nepotisme, tentamen- en diplomafraude. De inspectie doet onderzoek naar het filiaal, waar goede cijfers te koop zijn en waar „frustratie, ergernis en angst” heersen.

De skyline van Doha.
De skyline van Doha. Foto iStock

Leeuwarden lijkt wel het centrum van het wereldwijde educatieve universum, op 14 december 2017. De aanleiding: CDA-prominent Leendert Klaassen neemt afscheid als ‘gentleman-bestuurder’ van Stenden Hogeschool, aan de vooravond van de fusie met de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden. Fusieschool NHL Stenden valt met 24.000 studenten en 2.000 medewerkers net buiten de top-10 van grootste hogescholen in Nederland.

Klaassens vertrek staat in het teken van één van zijn stokpaardjes: de internationalisering van het hoger onderwijs. Er zijn speeches van buitenlandse sprekers, filmbeelden van de buitenlandse filialen van Stenden in Bali, Zuid-Afrika, Qatar en Thailand.

Oud-minister Thom de Graaf, toen voorzitter van de Vereniging Hogescholen in Nederland, slaat vol op de trom. Hij prijst Klaassen als „special envoy van Stenden all over the world” en als „diplomaat voor het gehele hbo”. Aansluitend speldt de burgemeester van Leeuwarden de afzwaaiende Klaassen – in een vorig leven griffier van de Eerste Kamer – een koninklijke onderscheiding op.

Het is een beeld dat de hogeschool, die zich buiten de landsgrenzen NHL Stenden University of Applied Sciences noemt, graag uitdraagt. De fusie-hogeschool is „grensverleggend” en heeft een „uitgesproken internationaal profiel”. „Van Leeuwarden tot Zuid-Afrika; de wereld ligt aan je voeten”, juicht de website.

Problemen in Doha

Maar wat Stenden stilhoudt, is dat het al jaren hoogoplopende problemen heeft op haar grootste nevenvestiging, in Doha, de hoofdstad van Qatar. Uit gesprekken met (oud-)medewerkers en studenten, interne correspondentie en studentendossiers blijkt dat de nevenvestiging in het oliestaatje worstelt met nepotisme, tentamen- en diplomafraude. De schoolleiding in Leeuwarden weet hier al sinds 2014 van, maar heeft nooit ingegrepen.

De signalen hebben niet alleen NRC bereikt. Sinds oktober 2018 onderzoekt de Inspectie van het Onderwijs of de hogeschool zich in Qatar wel aan „de wettelijke voorschriften” houdt, zegt een woordvoerder. De aanleiding: een gedetailleerde melding van misstanden door een oud-werknemer. „Een diploma van Stenden in Qatar heeft nog minder waarde dan het papier waarop het gedrukt is”, er is in Doha „geen enkel toezicht of controle op de kwaliteit” en de ernst van de problemen is „een publiek geheim in Leeuwarden”, aldus diens melding.

In 2011 en 2012 hield de inspectie de buitenlandse avonturen van Stenden al eens tegen het licht. Toen was de conclusie dat de hogeschool „inhoud, begeleiding en beoordeling van het praktijkgedeelte en de afstudeerprocedures” in het buitenland slecht had geregeld. En dat Stenden ten onrechte 259 Nederlandse diploma’s had uitgereikt in landen als Qatar en Zuid-Afrika. Halbe Zijlstra, indertijd namens de VVD staatssecretaris van Onderwijs, beloofde dat de inspectie Stenden extra in de gaten zou houden.

Frustratie

„Geachte president Klaassen. Ik schrijf u om enkele observaties en gedachten over Stenden University Qatar met u te delen”, mailt de Australische hoogleraar toerismemanagement John Ap op 14 september 2014 vanuit Doha naar Leeuwarden. Waarna hij in beleefde termen een cultuur van „frustratie, ergernis en angst” schetst die heerst op de school in Qatar.

Ap toont zich in zijn mail „totaal verbaasd” dat Stenden Qatar „geen goede administratieve en academische systemen” heeft. Cijfers worden handmatig bijgehouden, tentamens en opdrachten niet gearchiveerd en „studenten met slechte prestaties zomaar doorgelaten naar het derde of vierde jaar”, schrijft de hoogleraar.

Ap krijgt geen bevredigend antwoord en vertrekt. „Ik wilde mijn academische reputatie niet langer op het spel zetten”, zegt hij terugkijkend. „Er werken bij Stenden veel goedwillende mensen, maar ook een paar rotte appels. Die hadden geen enkel belang bij verbeteringen. Integendeel: zij hadden veel te verbergen”, aldus Ap telefonisch vanuit Macau, waar hij inmiddels doceert.

Nog scherper is de afscheidsmail die een Zwitserse docent bij Stenden Qatar eind 2014 rondstuurt aan zijn oud-collega’s. Daarin vertelt de man over studenten die niet eens weten hoe tekstverwerkingsprogramma Word werkt, over tentamens waarvoor cijfers op onverklaarbare wijze worden opgehoogd en over „meer dan twintig studenten” die geld en cadeaus hebben gegeven aan medewerkers, in ruil voor goede cijfers.

Ook deze man ontvlucht Stenden Qatar, maar veel andere werknemers doen dat niet. Zij zijn aan Doha gebonden, vanwege hun werkvisum en de hoge salarissen. „Ik wil geen onderdeel meer zijn van een systeem waar studenten een leeg examenformulier inleveren en direct daarna achter gesloten deuren in de kamer van de docent alle antwoorden overschrijven. Ik wil geen verhalen meer horen van studenten die me vertelden welke cadeaus ze aan docenten geven, van horloges tot meubels en iPhones”, schrijft de Zwitser.

Grand Tour

NHL Stenden Hogeschool, met in Nederland vestigingen in Drenthe, Friesland en Groningen, werft studenten met haar „sterke verankering in de regio”. Maar ook met de belofte van een „Grand Tour”. Dat is de mogelijkheid om een keur aan vakken te volgen bij de buitenlandse filialen: ‘Wildlife Management’ in Zuid-Afrika, ‘Spa & Health Business Concepts’ in Thailand, ‘Entrepreneurship in Action’ op Bali en ‘International Destination Branding’ in Qatar.

In juni 2018 studeerden 57 studenten af aan de Stenden University Qatar.

Beeld Qatar Tribune

Daar, in Doha, staat het grootste buitenlandse filiaal van de hogeschool. De campus is een gezamenlijk commercieel onderwijsbedrijf van Stenden en de Al Faisel Holding van Faisal Bin Qassim Al Thani. Deze miljardair is familie van het Qatarese koningshuis en laat zich elk jaar in juni bij de diplomauitreiking trots tussen de afgestudeerden fotograferen.

Het mes snijdt voor Stenden aan twee kanten. Studenten uit Noord-Nederland kunnen vakken volgen in Doha, terwijl geïnteresseerden uit de rest van de wereld zich bij Stenden in Qatar kunnen inschrijven voor „hooggekwalificeerd Europees onderwijs”. Het collegegeld van Stenden Qatar bedraagt omgerekend zo’n 15.000 euro per studiejaar. Sinds 2000 kregen achthonderd studenten uit veertig landen bij Stenden Qatar „een in Nederland geaccrediteerd” hogeschooldiploma, op het gebied van toerisme en international business.

Studenten in Doha scoren hoger

Bij deze diploma’s wringt de schoen. Die ontlenen hun waarde aan de controle door de Nederlandse Onderwijsinspectie, de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) en de Nederlandse examencommissies van de opleidingen die Stenden in Qatar aanbiedt. Zo is het geregeld sinds de Inholland-affaire uit 2010, waarbij studenten te makkelijk een diploma kregen. En juist bij de examencommissies werd het de afgelopen jaren duidelijk dat het mis was in Qatar.

Dat staat bijvoorbeeld in een rapport dat Ralph Ferwerda, directeur bij een van de Stenden-opleidingen, op 22 april 2015 schrijft op verzoek van een examencommissie. De aanleiding: bij een voortgangstoets die zowel in Nederland als Qatar is afgenomen, hebben studenten in Doha veel hoger gescoord dan die uit Leeuwarden, terwijl het normaliter andersom is.

Ferwerda gaat in Qatar op onderzoek uit. Zijn conclusie: het komt niet door afkijken. De tafeltjes in de examenzaal in Doha staan daarvoor te ver uit elkaar en bovendien lopen er volop „strenge en onvriendelijke” examinatoren rond, schrijft hij. De studenten moeten voorkennis hebben gehad, concludeert hij.

De vraag is vooral wie antwoorden doorspeelt. Ferwerda ondervraagt leerlingen en staf. De meesten zwijgen, maar twee laten doorschemeren dat Ali, de academicus die – tot op de dag van vandaag – de toerisme-opleidingen in Qatar verzorgt, voorkennis „opzettelijk naar ze heeft gelekt”.

Onderwijsdirecteur Ann Mannen, die in dezelfde periode door Stenden naar Doha wordt gestuurd om orde op zaken te stellen, komt tot dezelfde conclusie. Daarover schrijft in haar proefschrift, dat gaat over haar belevenissen in Qatar. Ze berispt een docent in Doha die een toets duidelijk zichtbaar voor studenten op zijn bureau heeft laten liggen. Eén fotografeert de toets, waarna Madden in een scherp conflict met studenten en hun ouders belandt. Zij zijn woedend dat Mannen de toets ongeldig verklaart.

Vervalst

In 2016 wordt de schaal van de problemen in Qatar pas echt zichtbaar, dankzij de inspanningen van de Canadese onderwijskundige Ian McKay. Hij verbaast zich over het feit dat een aantal Stenden-studenten in Qatar slecht academisch Engels spreekt en schrijft, terwijl zij volgens hun dossiers dit aspect van de taal juist zeer goed machtig zijn.

McKay ontdekt dat studenten op basis van vervalste papieren zijn toegelaten. En dat Stenden-werknemers daaraan hebben meegewerkt. In de administratie ontdekt hij meer gekke dingen. Documenten ontbreken, studenten hebben diploma’s gekregen zonder dat zij al hun punten hebben gehaald, en hij vindt toelatingsbrieven met handtekeningen erop van mensen die op het moment van ondertekening niet op de school werkzaam waren.

De Canadees wordt boos. Hoe kan dit, vraag hij zich af, en hoe lossen we dit in godsnaam op? Hij stelt een lijst op van zeventien afgestudeerde studenten van wie het papierwerk niet in orde is. Sommigen hebben hun middelbare school niet eens afgemaakt, constateert hij. Anderen hebben – volgens hem in samenspraak met het management in Qatar – certificaten van de wereldwijd gehanteerde Engelse taalvaardigheidstoets IELTS vervalst.

McKay stuurt al zijn materiaal naar Leeuwarden, naar de examencommissies die de kwaliteit en integriteit van de diploma’s moeten bewaken, in Leeuwarden en Qatar. Ja, we weten het, we zijn er mee bezig, er speelt van alles – krijgt hij van commissieleden te horen. Maar dan wordt het stil. In de zomer van 2017 gaat het mis tussen McKay en Stenden en gaat hij terug naar Canada.

Tegenwerking

De examencommissies in Leeuwarden proberen ondertussen grip te krijgen op de problemen in Doha. Ze reizen op en neer, gelasten onderzoeken en bestuderen studentendossiers. En ze voeren moeizame gesprekken met personeel uit Qatar. Die verlopen stroef, zeggen betrokkenen. Sommigen lijken te liegen, anderen durven niet openlijk te praten – bang als ze zijn om problemen te krijgen met de Qatarese overheid. De lijntjes tussen de Stenden-sjeik en de autoriteiten zijn kort, laten zij doorschemeren.

Gaandeweg krijgen de examencommissies het gevoel dat ze worden tegengewerkt. Dat de top van de school de corrupte afdeling in Qatar de hand boven het hoofd houdt. Ze krijgen gegevens niet of te laat. Ook ontdekken ze dat Stenden, in strijd met de wet, vliegtickets richting Qatar betaalt uit publieke middelen, bestemd voor hogeschoolstudenten in Nederland.

Dit culmineert in een brief die de drie verantwoordelijke examencommissies op 1 februari 2017 sturen naar de top van de school. Hun boodschap: stop in het nieuwe studiejaar met het werven van studenten en het aanbieden van Nederlandse diploma’s in Qatar. Want: „de kwaliteit van de resultaten en de authenticiteit van het werk van studenten” kan niet gegarandeerd worden, de werkdruk in Doha is „onhoudbaar”, studenten zijn „ vaak afwezig en slecht gemotiveerd”. En vooral: „examinatoren zijn gevoelig voor druk van studenten, ouders, sponsors, management, en zelfs de Qatarese overheid”. In feite wordt Stenden „gegijzeld” door de Qatarezen.

Bovendien, zo waarschuwen de examencommissies in de brief, vroeg of laat zullen de schandalen van Stenden Qatar naar buiten komen. „De reputatie van Stenden als internationale hogeschool kan hierdoor forse schade oplopen.”

Maar het College van Bestuur, onder leiding van Leendert Klaassen, legt het dringende advies – stoppen met Qatar – naast zich neer. Een jaar later wordt het studieaanbod in Doha zelfs uitgebreid met twee nieuwe masterprogramma’s. De strategie van stug doorgaan alsof er niets aan de hand is, lijkt te werken, totdat een oud-medewerker uit Qatar de inspectie alarmeert, begin 2018. Een half jaar later begint de inspectie een onderzoek, dat over enkele maanden gereed is. Stenden wil tot die tijd niet inhoudelijk reageren.

Kwaliteitscultuur

Leendert Klaassen neemt in december 2017, aan de vooravond van de fusie, afscheid alsof er niets aan de hand is. Dat benadrukt hij ook in een afscheidsinterview dat nog op YouTube te zien is, en tot deze dinsdag 318 keer is bekeken. In het filmpje wordt Klaassen in een Rolls-Royce („met dank aan autobedrijf Venema”) naar het Friese Landgoed Oranjewoud gereden. Daar vertelt hij, gezeten tussen een knapperende open haard en een rijk versierde kerstboom, hoe trots hij is op de „sterke kwaliteitscultuur” en „stabiele en goed draaiende internationalisering”. De fusiehogeschool NHL Stenden moet dat vasthouden, zegt Klaassen. Dat is „ontzettend leerzaam en belangrijk”.

Reageren: onderzoek@nrc.nl