Oeigoerse kwestie dient Turks belang

Turkije-China De harde kritiek uit Ankara op de Chinese behandeling van moslims in Xinjiang moet de aandacht van Turkse problemen afleiden.

Een protestmars van Turken en Oeigoeren in Istanbul eind vorig jaar.
Een protestmars van Turken en Oeigoeren in Istanbul eind vorig jaar. Foto Sedat Suna/ EPA

„Mijn naam is Abdurrehim Heyit”, zegt de Oeigoerse dichter en muzikant in een video die de Chinese staatsmedia zondag publiceerden. Heyit – kaal hoofd, zwart-witte trui – spreekt Oeigoers, een taal die verwant is aan het Turks. „Het is vandaag 10 februari 2019. Er loopt een onderzoek naar mij wegens het schenden van nationale wetten. Ik verkeer in goede gezondheid en ben nooit mishandeld.”

Met de video reageert China op de beschuldigingen van de Turkse regering dat Heyit zou zijn overleden in een Chinees detentiekamp. Beijing roept Ankara op zijn „valse aantijgingen” in te trekken. „We hopen dat de relevante personen het onderscheid kunnen maken tussen goed en fout en hun vergissing rechtzetten.”

Het was een pijnlijke faux pas van het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken, dat de onbevestigde berichten over Heyits dood aangreep om harde kritiek te uiten op de Chinese behandeling van de Oeigoerse moslimminderheid. „De herintroductie van concentratiekampen in de 21ste eeuw en het systematische assimilatiebeleid van de Chinese autoriteiten jegens Oeigoerse Turken is een schande voor de mensheid.”

Onder de Oeigoeren die in Chinese kampen terechtkomen, zijn opvallend veel intellectuelen, kunstenaars en journalisten. Mensen die een paar jaar geleden tot de geaccepteerde, of in elk geval getolereerde, elite van China behoorden. Oeigoeren die altijd goed wisten welke grenzen zij in acht moesten nemen om de Communistische Partij niet tegen zich in het harnas te jagen.

Lees meer over de Chinese heropvoedingskampen

Cultuur behouden

Die grenzen zijn nu verlegd. China lijkt zich nu vooral tegen Oeigoeren te richten die hun cultuur willen behouden en overdragen. In een commentaar op de website van staatspersbureau Xinhua uit 2017 had een ambtenaar voor religieuze zaken het over ‘mensen met twee gezichten’, die moeten worden afgesloten van hun wortels en hun netwerken.

Het lijkt er zo steeds meer op dat de partij de hoop heeft opgegeven de Oeigoeren te kunnen verleiden tot vreedzame integratie. Daarom zit in hun ogen wellicht niets anders op dan hen te dwingen tot volledige assimilatie. Dat laatste ontkennen de Chinese autoriteiten overigens resoluut, ook nu weer naar aanleiding van de zaak-Heyit. Een woordvoerder van de Chinese ambassade in Turkije verklaarde dat „zij die de Chinese regering beschuldigen van pogingen om de etnische, religieuze en culturele identiteiten van de Oeigoeren en andere moslimgroepen ‘uit te wissen’ totaal onhoudbare standpunten verkondigen”.

Kritiek verstomd

President Recep Tayyip Erdogan was een van de eerste staatshoofden die zich hard maakten voor het lot van de Oeigoeren. Na Oeigoerse rellen in de Chinese provincie Xinjiang in 2009 sprak hij zelfs van „genocide”. Sinds de mislukte coup in Turkije in 2016 en gezien de groeiende spanningen met het Westen zijn de relaties met China echter aanmerkelijk verbeterd. China leende Turkije 3,6 miljard dollar voor zijn transport- en energiesector. De Turkse kritiek op de repressie van de Oeigoeren verstomde.

De harde Turkse verklaring van dit weekend duidt dus op een koerswijziging. Die leidde tot verbaasde reacties van Oeigoerse activisten. Al ruim een jaar houden zij Ankara op de hoogte van de mensenrechtenschendingen in Chinese kampen, maar een reactie bleef tot nu toe uit. Velen vroegen zich af: waarom reageert Turkije nu dan wel?

De reden lijkt een binnenlandse: op 31 maart zijn er lokale verkiezingen. „De regering zocht een onderwerp om de aandacht af te leiden van de economische crisis”, zegt Recep Akyol, voorzitter van de Immigratieassociatie van Oost-Turkestan, zoals Oeigoerse separatisten en hun Turkse aanhangers Xinjiang noemen. „De bevolking mort vanwege sterk gestegen voedselprijzen.”

Daarbij groeide de kritiek op de zwijgzaamheid van de regering. Turkse nationalisten beschouwen de Oeigoeren als een broedervolk. De oppositie diende een motie in voor een onderzoek naar de situatie in Xinjiang, die werd door de regering verworpen. Op veel plaatsen werden bijeenkomsten georganiseerd voor de „verwanten in Oost-Turkestan”.

Zo ook in AKP-bolwerk Kayseri, waar de regering al duizenden Oeigoerse vluchtelingen onderbracht. „Er zijn nu meer dan tienduizend Oeigoeren in Turkije”, zegt Akyol telefonisch vanuit Kayseri. „Een groot deel woont hier maar velen komen uiteindelijk in Istanbul terecht. Hier is weinig werk. En in tegenstelling tot Syriërs krijgen Oeigoeren geen tijdelijke status of verblijfsvergunning, en dus geen toegang tot onderwijs en gezondheidszorg.” Welicht dat daar nu ook verandering in komt.

De video met de zanger Heyit

    • Toon Beemsterboer
    • Garrie van Pinxteren