Opinie

Het poldermodel in politieland is afgekalfd, de dialoog stokt

Waar is het ‘bonte gezelschap van politieverbeteraars’ gebleven? Onderzoeker Guus Meershoek constateert in de Veiligheidscolumn dat de dialoog tussen onderzoek, samenleving en politie is stilgevallen.

Confrontatie in 2010 tussen allochotone jongeren en de Antwerpse politie
Confrontatie in 2010 tussen allochotone jongeren en de Antwerpse politie Foto Roger Cremers

Op donderdag 22 februari krijgt Maurice Punch samen met Auke van Dijk en Frank Hoogewoning de publicatieprijs van de Stichting Maatschappij en Veiligheid uitgereikt. Bekroond wordt hun vergelijkende studie naar de opleiding van politiechefs in het Verenigd Koninkrijk en Nederland, getiteld What matters in policing?

Voor Punch is de toekenning ook een late Nederlandse erkenning voor zijn grote verdiensten voor het politieonderzoek. Hij kwam begin jaren zeventig naar Nederland, opgeleid als socioloog aan de universiteit van Essex, en kreeg hier de kans om observatieonderzoek te doen bij de politie. Zulk onderzoek was hier toen volstrekt nieuw. In 1976 publiceerde hij Fout is Fout, het eerste Nederlandse boek waarin politiemedewerkers vrijmoedig over hun werk spraken waardoor buitenstaanders oog kregen voor hun alledaagse werkelijkheid. Talloze artikelen en een tiental boeken volgden waaronder baanbrekende studies over corruptie bij de politie en in het bedrijfsleven.

Kloof

Met Punch’ bekroning wordt een tijdvak afgesloten waarin politieonderzoek vrij soepel zijn weg vond in de Nederlandse politie. Die afsluiting valt niet alleen op te maken uit het feit dat het de laatste keer is dat de stichting de prijs uitreikt. In 2012 werd het woord politie al uit haar naam verwijderd en vijf jaar later de door haar gefinancierde leerstoel Politiestudies aan de Vrije Universiteit opgeheven.

De stichting is in 1986 opgericht onder de treffende naam Stichting Maatschappij en Politie. Gangmakers waren politiechefs die „de kloof tussen burger en politie wilden versmallen”. Soortgelijke initiatieven waren eerder reeds ondernomen vanuit de krijgsmacht (Stichting Maatschappij en Krijgsmacht) en het bedrijfsleven (Stichting Maatschappij en Onderneming). Het eerste rapport betrof een berekening van de financiële schade die criminaliteit in de samenleving aanrichtte, ter ondersteuning van de boodschap dat de politie bij de bestrijding ervan de hulp van anderen nodig had.

Mijlenver

Zelf leerde ik de stichting in de jaren negentig kennen toen ik promotieonderzoek deed naar de politie in het verleden. Ook al stond ik mijlenver af van de politiële actualiteit, toch mocht ik op bijeenkomsten van de stichting (inmiddels omgedoopt tot Stichting Maatschappij, Veiligheid en Politie) mijn zegje doen. Daar trof ik een bonte mengelmoes van agenten en korpschefs, van sociale hulpverleners en buurtactivisten, van captains of industry en universitair onderzoekers. Ongeacht rang of stand, slechts op basis van hun praktische betrokkenheid, mocht ieder zijn licht laten schijnen over een aangekaart veiligheidsvraagstuk. Niet gauw zal ik vergeten hoe ik na afloop van zo’n bijeenkomst aan de bar naast de Amsterdamse korpschef Jelle Kuiper kwam te zitten, ik merkte dat hij oprecht geïnteresseerd was in wat ik te vertellen had en hij vervolgens met een glimlach al mijn naïviteiten corrigeerde.

De Stichting steunde op subsidie van de overheid en het bedrijfsleven maar vooral op een grote groep idealistische professionals uit het veiligheidsdomein. Het bestuur, ingebed in een zeer grote raad van advies van gewichtige bestuurders, selecteerde de projecten zo dat alle publieke en private partijen aan hun trekken kwamen. Tegen de Kerst kreeg iedereen een flesje wijn als beloning voor alle inspanningen. De stichting belichaamde het poldermodel in politieland.

Eigenzinnig

Dankzij de stichting kon ook een eigenzinnige onderzoeker als Maurice Punch zijn bevindingen in de politie uitdragen en zo een impuls geven aan haar vernieuwing. Punch was en is geen polderaar maar een Brit met Ierse roots die geen blad voor de mond neemt en niet aarzelt taboes te doorbreken. Zijn gevoel voor humor en zijn zelfspot voorkomen dat hij door droogkloterige politiemanagers wordt ingekapseld. Zijn glasharde, voor zulke managers veelal onverteerbare analyses werden door de stichting omgebogen in constructieve projecten die ook nog hun vruchten afwierpen. Het mede door hem geschreven rapport Toekomst gezocht hielp de politie zich te heroriënteren na de vorige reorganisatie.

Dialoog stokte

Dat alles is nu verleden, behoort tot de verlate, succesvolle culturele revolutie in de Nederlandse politie. Het bonte gezelschap politieverbeteraars kalfde af, het op de politie gerichte makelaarschap ging teloor, de voorzitter gaf wat van de stichting resteerde grootse aspiraties en versnelde daarmee de ondergang.

Na het wegvallen van de neutrale grond waar men elkaar als gelijke kon ontmoeten, stokte de dialoog tussen politie, onderzoekers en actieve buurtbewoners. Overtuigd van de wederzijdse afhankelijkheid schurken de eerste twee sindsdien steeds dichter tegen elkaar aan, om telkens (zoals bij de WODC-affaire) hard met de neus op het feit te worden gedrukt dat elk slechts kan floreren en de ander van dienst kan zijn als voldoende afstand tot elkaar wordt bewaard. Dat inzicht dat aan het functioneren van de SMVP ten grondslag lag, is verloren gegaan.

Gelukkig gaat Maurice Punch zelf onverstoorbaar door. Naast het bekroonde boek publiceerde hij de afgelopen jaren prachtige studies over dodelijk politieel geweldsgebruik (Shoot to kill) en politiewerk in Noord-Ierland (State violence, collusion and the Troubles).

De Veiligheidscolumn wordt geschreven door experts en academici uit de politiewereld.

Blogger

Guus Meershoek

Guus Meershoek studeerde politicologie aan de Universiteit van Amsterdam, is lector Politiegeschiedenis aan de Politieacademie en universitair docent Bestuurskunde aan de Universiteit Twente. Hij publiceerde over verleden en heden van de Nederlandse politie.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.