Baghouz gaat vallen, maar IS kan weer terugkeren

Irak en Syrië IS zal zijn laatste stukje grond moeten prijsgeven. Maar als de VS zich terugtrekken en de onvrede onder sunnieten in Irak en Syrië aanhoudt, blijft de voedingsbodem voor een nieuw conflict aanwezig.

Strijders van de Koerdisch-Arabische SDF bij IS-enclave Baghouz, maandag.
Strijders van de Koerdisch-Arabische SDF bij IS-enclave Baghouz, maandag. Foto Rodi Said/Reuters

Het slotoffensief tegen Islamitische Staat heeft lang op zich laten wachten. Irak verklaarde in december 2017 dat IS op zijn grondgebied was uitgeschakeld. Twee maanden eerder was Raqqa, de zelfverklaarde IS-hoofdstad in Syrië, al heroverd door de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF), een door de Verenigde Staten gesteunde coalitie van Koerdische en Arabische rebellen. Maar in een kleine enclave langs de Eufraat, nabij de grens met Irak, heeft de terreurorganisatie tot de dag van vandaag standgehouden.

Daarvoor is een aantal verklaringen. Eén daarvan is het offensief van de Turken tegen de Syrische Koerden in Afrin en het dreigement van de Turkse president Erdogan om het volledige Koerdische gebied in het noorden van Syrië in te palmen. Daardoor had de strijd tegen IS bij de Syrische Koerden – de ruggegraat van de SDF – minder prioriteit.

Ook de herhaalde dreigementen van de Amerikaanse president Trump om de ongeveer tweeduizend Amerikaanse militairen versneld uit Syrië weg te halen, hielpen niet. De SDF zijn in de strijd tegen IS sterk afhankelijk van de Amerikaanse steun, zowel in de lucht als op de grond.

Maar vooral: IS-strijders vechten in hun laatste bolwerk, het dorp Baghouz, een strijd op leven en dood. In Raqqa was het vertrek van IS het resultaat van onderhandelingen. In Mosul liet het Iraakse leger om strategische redenen opzettelijk een ontsnappingsroute open. In Baghouz kunnen de IS’ers geen kant meer op.

Lees ook: Trump drijft de Koerden tot wanhoop

De strijd is dan ook bijzonder heftig. Verslagen uit het gebied maken gewag van sluipschutters, boobytraps en zelfmoordbomauto’s. Er wordt gevochten van huis tot huis. Dat de voorbije weken zo’n twintigduizend burgers uit de IS-enclave zijn gevlucht, maakt de situatie er niet makkelijker op. Behalve de logistieke uitdaging is er ook het risico dat IS’ers zich mengen onder de vluchtende bevolking.

IS is zijn grondgebied zo goed als volledig kwijt. Tekst loopt door onder de illustratie:

Generaal Joseph Votel, bevelhebber van Amerikaanse troepen in de regio verklaarde maandag bij een bezoek aan Kairo dat het IS-gebied in Baghouz is gekrompen tot niet meer dan vijf vierkante kilometer. Hij schatte dat er in Baghouz nog zo’n 500 tot 1.200 IS-strijders zijn. Dat die op den duur ook verslagen zullen worden, staat buiten kijf. Maar Votel waarschuwde meteen dat de val van Baghouz niet het einde betekent van IS als organisatie.

Volgens de Amerikaanse generaal zijn er nog „tienduizenden” IS-strijders op vrije voeten in Syrië en Irak. „Zij zijn verspreid en opgesplitst, maar er is nog een leiding, er zijn strijders en er zijn mensen die helpen”, aldus Votel.

Het inschatten van de mankracht van terroristische organisaties is altijd nattevingerwerk. Maar al langer wordt voorspeld dat een op militair vlak verslagen Islamitische Staat zichzelf opnieuw zou kunnen uitvinden als ondergrondse terreurbeweging.

IS werd al eerder verslagen

Het volstaat om naar de ontstaansgeschiedenis van Islamitische Staat te kijken om te zien hoe een wederopstanding van de sunnitische terreurorganisatie in haar werk zou kunnen gaan.

De voorloper van IS – Al-Qaeda in Irak (AQI) – ontstond op de puinhoop van de Amerikaanse invasie en bezetting van Irak in 2003. Onder leiding van Abu Musab al-Zarqawi verklaarde AQI de oorlog aan de Amerikanen én aan de shi’ieten van Irak. Het gevolg was een wrede sektarische oorlog die miljoenen Irakezen naar de buurlanden deed vluchten.

Toen president Obama in 2010 en 2011 de Amerikaanse troepen terugtrok uit Irak werd AQI – inmiddels omgedoopt tot Islamitische Staat in Irak – als verslagen beschouwd. Toch kon de organisatie drie jaar later het Iraakse leger in een mum van tijd onder de voet lopen en grote delen van Irak en Syrië bezetten.

Het had niet alleen geprofiteerd van het veiligheidsvacuüm dat door het Amerikaanse vertrek was ontstaan, maar ook van de onvrede bij de sunnitische bevolking over het sektarische beleid van de shi’itische premier Maliki in Irak, die de eigen shi’ieten voortrok. IS profiteerde ook van de voornamelijk sunnitische opstand tegen president Bashar al-Assad in Syrië.

In januari van dit jaar waarschuwde het Amerikaanse leger voor een herhaling van dit scenario. „Als de sociaal-economische, politieke en sektarische grieven van de sunnieten niet serieus worden genomen door de nationale en lokale autoriteiten in Irak en Syrië, is het heel waarschijnlijk dat IS een kader kan scheppen voor een terugkeer in de toekomst, inclusief controle over grondgebied.”

Het is lang niet zeker dat grote delen van de sunnitische bevolking in Syrië en Irak zich opnieuw zullen laten verleiden door het extremisme. Maar net als in het verleden kan een combinatie van terreur en onvrede opnieuw omstandigheden creëren waarin een groep als IS gedijt.

In Irak was de opmars van Al-Qaeda en IS immers ook het resultaat van het terroriseren van de eigen, sunnitische bevolking, die geen enkele steun vond bij een Iraaks leger dat in plaatsen als Mosul als een shi’itisch bezettingsleger werd ervaren.

Sunnieten in Irak voelen zich tweederangs burgers.

Zo’n twintigduizend burgers zijn uit Baghouz gevlucht, vooral vrouwen en kinderen.

Delil souleiman/AFP

Minder sektarisch dan vroeger

Het huidige bewind in Irak is veel minder sektarisch dan dat van Maliki. Maar de sunnieten zijn in Irak politiek uitgeschakeld. Veel sunnieten blijven zich tweederangs burgers voelen. Als die indruk niet wordt weggenomen kan dat de voedingsbodem worden voor een nieuw conflict.

In Syrië is de opstand tegen president Assad mislukt. Wat overblijft van de rebellen wacht in de provincie Idlib een onvermijdelijk slotoffensief. In plaatsen als Raqqa is de sunnitisch-Arabische bevolking dan weer ontstemd over het feit dat zij bestuurd wordt door Koerden.

Maar de sunnieten in beide landen weten ook dat zij een heel hoge prijs hebben betaald voor de foute keuzes uit het verleden. In Syrië raakte de oorspronkelijke revolutie tegen het Assad-regime besmeurd door de weigering van de gematigde rebellen om te breken met extremistische groeperingen, voornamelijk Al-Qaeda. Zij vochten immers tegen een gemeenschappelijke vijand. Dat heeft Assad in staat gesteld om iedereen die tegen hem vocht tot terrorist te bestempelen.

Bekijk ook de fotoserie over burgers uit Baghouz

Nog afschuwelijker

In Irak hebben veel sunnitische politici een pragmatische keuze gemaakt: vanuit het besef dat een sunnitisch politiek project momenteel geen kans maakt, zijn zij bij de verkiezingen van vorig jaar op shi’itische lijsten gaan staan. Met name in Mosul is de lijst met de shi’itische premier Abadi zo eerste geworden in een overwegend sunnitische stad. Dat stemt hoopvol, maar het werkt alleen als Bagdad er ook echt in slaagt om de sunnieten het gevoel te geven dat zij er weer bij horen.

Votel, die eerdaags met pensioen gaat, waarschuwt dat de Verenigde Staten „waakzaam en in het offensief” moeten blijven om een terugkeer van IS te vermijden.

Maar president Trump lijkt niet geneigd om dat advies serieus te nemen. Hij verklaarde eind vorig jaar al dat IS verslagen was en dat de Amerikaanse troepen naar huis konden. Hij moest ervan terugkomen, maar deze week zei hij op Twitter: „De VS zullen weldra 100 procent van IS-gebied in Syrië controleren.”

Omar Abu Layla, een Syrische activist die vanuit het buitenland de nieuwssite Deirezzor24 runt, diende de Amerikaanse president op Twitter van repliek. „Gelooft u nu echt dat Daesh [de Arabische naam van IS] geschiedenis is? De volgende fase van Daesh gaat nog afschuwelijker worden dan de voorbije vijf jaar. Let op mijn woorden!”

Zo’n twintigduizend burgers zijn uit Baghouz gevlucht, vooral vrouwen en kinderen. Delil Souleiman/AFP

    • Gert Van Langendonck