Tomi Ungerer wilde kinderen tegen het kwaad vaccineren met wreedheid

Necrologie Tomi Ungerer was een tekenaar en schrijver uit de Elzas, die na de oorlog zijn geluk in Amerika zocht en vond, vooral met prentenboeken. Maar hij was ook kritisch op de VS, in zijn politieke tekenwerk en zijn satirische erotica.

Tomi Ungerer op een expositie van zijn werk in Duitsland in 2010
Tomi Ungerer op een expositie van zijn werk in Duitsland in 2010 Foto EPA/Uwe Ansbach

Zijn kinderboeken, erotische tekeningen en sarcastische politieke affiches hebben hem wereldberoemd gemaakt. Tomi Ungerer, of Jean Thomas, zoals zijn voornaam eigenlijk luidde, was een geniale satirische, geëngageerde tekenaar en schrijver. Een provocateur ook, volgens sommigen. De Fransman is in de nacht van vrijdag op zaterdag 9 februari in Ierland overleden, op 87-jarige leeftijd, melden Franse media.

In Nederland is Ungerer vooral bekend vanwege zijn kinderboeken, zoals De drie rovers, De Maanman en Geen kus voor moeder – dat laatste boek gaat over een jonge vechtlustige kater die gek wordt van zijn moederpoes die hem steeds overlaadt met kusjes. Dat lieve gedoe leidt tot een uitbarsting, want de kinderboeken van Ungerer hebben vaak een scherp randje.

„Je moet kinderen met wreedheid vaccineren tegen het kwaad”, zei Ungerer ooit in een gesprek over zijn kinderboeken met de Franse tv-zender France 3.

Ungerer schreef en illustreerde die boeken zelf – hij was een dubbeltalent. Zijn tekenstijl, losjes maar trefzeker met pen en soms met krachtige kleuren, heeft ook Nederlandse (kinderboek)tekenaars beïnvloed, zoals Gouden Penseel-winnaar Sieb Posthuma (1960-2014). Die noemde Ungerer in NRC in 2012 een van zijn eerste en diepe invloeden: „De kleuren in De drie rovers zijn mat en verzadigd, duister en vol. Hij gebruikte kleuren die ongewoon waren in kinderboeken: oranjeachtig roze en hard blauw. Daarmee maakte hij het spannender, enger dan ik gewend was. Dit waren geen kinderachtige dingen.”

Er gebeurt meestal iets gruwelijks of angstwekkends in Ungerers kinderboeken, “maar de kinderen in mijn boeken zijn nooit bang. Angst kan overwonnen worden”, zei Ungerer over zijn boodschap. Angst, minderwaardigheidsgevoelens, woede over onrecht, uit al die zaken putte Ungerer inspiratie, vertelde hij in een Duits tv-interview.

Bijtend anti-racisme

Zijn geëngageerde politieke tekeningen, tegen onder meer de oorlog in Vietnam, racisme en de nucleaire dreiging, maakten hem minder populair in de Verenigde Staten, waar hij zich eind jaren vijftig had gevestigd, in New York. Zo is er een bijtend anti-racisme-affiche van Ungerer waarop een witte Amerikaan het been van een zwarte Amerikaan opeet (en de zwarte een hap van de witte neemt), getiteld Black Power/White Power; het Stedelijk Museum Amsterdam heeft een exemplaar. En een poster met een vrijwel naakte dikke dame met Vrijheidsbeeld-kroontje en onderbroek in de kleuren van de Amerikaanse vlag, met de tekst: ‘Join the free and fat society’ (Sluit je aan bij de gemeenschap van de vrijen en de dikken).

Zijn kritiek op de preutse Amerikaanse samenleving resulteert ook in onder meer een verzameling expliciete, satirische erotische prenten vol fantasievolle (zelf)bevredigingsmachines voor mannen en vrouwen, gebundeld in het boek Fornicon (1969).

Hij trekt in 1970 weg uit de VS, eerst naar Canada, en eind jaren zeventig vestigt hij zich met zijn vrouw in Ierland. Hij tekent ook campagnes voor Amnesty International en de Raad van Europa. De banden met zijn Franse geboortestreek Elzas verbreekt hij nooit. Hij schenkt in 1975 tekeningen aan het museum in de Elzasser hoofdstad Straatsburg, en ook zelfgemaakte speelgoedvliegtuigjes – als zoon van een Elzasser horlogebouwer knutselde hij graag. Hij werkt in Duitsland mee aan de verkiezingscampagne van Willy Brandt en illustreert een zeer succesvol Duits liedboek, Das grosse Liederbuch.

De Duitse bezetting van de Elzas in de Tweede Wereldoorlog heeft op Ungerer, geboren in 1931, diepe indruk gemaakt. Hij was in 1945 ooggetuige van de strijd om Colmar, waar hij woonde, te bevrijden. Als scholier moest hij ineens Duits spreken, Frans werd op slag verboden. Zijn moeder verzette zich daartegen en dat maakte diepe indruk op de jonge Tomi, halfwees nadat zijn vader overleed toen hij vier was. Ungerers politieke engagement en zijn afkeer van racisme en oorlogsmennerij stammen uit die tijd.

In 2007 eerde de Elzas zijn beroemde kunstenaarszoon met een eigen museum: in Straatsburg werd het Tomi Ungerer Museum geopend – het eerste museum dat in Frankrijk ooit aan een (toen nog) levende tekenaar gewijd werd. Daar is een selectie uit ruim 10.000 tekeningen te zien.