Die leerling was een spion voor tv

Undercoverprogramma Nieuwe leerlingen van het Christelijk Lyceum Veenendaal bleken voor RTL te werken. Scholieren en ouders waren niet blij.

Leerlingen van het Christelijk Lyceum Veenendaal. Op de school ontstond ‘totale anarchie’ toen de identiteit van de vijf nieuwe leerlingen werd onthuld.
Leerlingen van het Christelijk Lyceum Veenendaal. Op de school ontstond ‘totale anarchie’ toen de identiteit van de vijf nieuwe leerlingen werd onthuld. Foto Flip Franssen

Vorige week dinsdag zat er tijdens maatschappijleer ineens een vreemde jongen in de vijfde van het gymnasium: Paulo. Hij had het tafeltje naast Dave Roks (17) gekregen. „Toen ik hem zag, dacht ik eerst dat het de stagiair was, want hij leek nogal oud.” Maar de leraar stelde Paulo voor als nieuwe leerling. Dat zal dan wel zo zijn, dacht Dave. Verder was er niets raars aan de nieuweling, een vriendelijke, blonde jongen.

Ook in vier andere klassen van het Christelijk Lyceum Veenendaal (CLV) werden vorige week ineens nieuwe leerlingen gesignaleerd. Opmerkelijk, zo middenin het schooljaar. Toevallig ook dat ze tegelijk kwamen met de cameraploeg die voor RTL de documentairereeks Klasse zou maken op de middelbare school. Hoewel er bij Dave geen alarmbellen afgingen, kregen andere leerkrachten en leerlingen wel argwaan. Waarom waren er geen cijfers van vroeger bekend? Waarom hadden ze niet erg levendige accounts op sociale media? Omdat ze niet bestonden, bleek snel.

De nepleerlingen waren ingezet door productiemaatschappij Vincent TV, bekend van onder meer Mr. Frank Visser Doet Uitspraak, Beau Five Days Inside en Je Geld Of Mijn Leven. Aan leerlingen en leerkrachten was het verkocht als een documentaire over het leven op de middelbare school, maar in werkelijkheid moest Klasse een undercoverprogramma worden, waarbij volwassen ‘expert-leerlingen’ die een moeilijke schooltijd hebben gehad, de situatie op de middelbare anno 2019 nog eens zouden bekijken. De werkelijke intenties kenden alleen de directie, de producent en RTL.

Het CLV wilde vrijdagmiddag niet reageren, maar in de Volkskrant, die de nepleerlingen donderdag ontmaskerde, zei rector-bestuurder Willem de Vos dat hij dacht dat het „maatschappelijk nuttig kon zijn om mensen te laten zien wat er werkelijk speelt op een school”. De Vos zegt dat ze hoopten om „op een manier die nog niet eerder is geprobeerd, meer te weten te komen over de belevingswereld van de scholieren”.

In een mail die de school vrijdag naar de ouders stuurde, schrijft de directie dat de ‘expertleerlingen’ nadrukkelijk géén acteurs waren, maar „mensen die zelf tijdens hun middelbare schoolperiode hebben gekampt met echte problemen die voor veel leerlingen herkenbaar zijn”.

RTL wilde al „iets met middelbare scholen en de problemen van leerlingen en docenten”, zegt communicatiemanager Kim Koppenol. „We lazen dat in Nederland honderden leerlingen van school moeten wisselen”. Toen kwam de producent met het Amerikaanse format Undercover Highschool op de proppen. „In Amerika waren de reacties heel positief.”

Er zijn vijf ‘expert-leerlingen’ uitgezocht, mensen van 20 tot 26 jaar. Koppenol: „Het zijn geen acteurs, maar echte mensen, hun verhaal is echt. Alleen hun identiteit hebben we veranderd. De expertleerlingen zijn intensief psychologisch begeleid door adviesbureau Mindworks, want het is nogal wat om zo lang undercover te gaan.” De bedoeling was dat zij de leerlingen, vanuit hun levenservaring, zouden helpen. Door ze bijvoorbeeld een luisterend oor te bieden. Ze zouden drie maanden rondlopen. Dan zouden ze aan de school onthullen wie ze werkelijk waren. Daarna konden leerlingen en docenten alsnog zeggen of ze wel of niet wilden meewerken.

Het liep anders. Nadat docenten en leerlingen de identiteit van de vijf in twijfel trokken, stuurde de directie donderdag een mail rond, waarin het bedrog werd onthuld. Vrijdagochtend werden de klassen bijgepraat.

Op school is daarna „totale anarchie ontstaan”, zegt Mariska Ruchtie, de moeder van Dave. „Er waren schreeuwende kinderen en rookbommen.” Vrijdag even voor twaalven kregen de leerlingen te horen dat de lessen om vijf over twaalf zouden eindigen vanwege de commotie.

De opheft lijkt op die rond de RTL-programma’s Project P: Stop Het Pesten (2014), over pesten op middelbare scholen, en 24 uur: tussen leven en dood (2012), over spoedeisende hulp van het VU-ziekenhuis in Amsterdam. In beide gevallen werd burgers zonder toestemming vooraf met verborgen camera’s gefilmd, met morele afkeuring en juridische consequenties tot resultaat. Hoe kan het dat RTL nu wederom over de schreef gaat met privacy in een realityprogramma? Koppenol: „Dit is heel anders, hier waren geen verborgen camera’s. Opnames waren openlijk. Het was bedoeld als een eerlijke documentaireserie. We hebben niets gescript en we hebben niet ingrepen in het verhaal.”

Nog een belangrijk verschil, vindt Koppenol: de opnames zijn meteen gestopt en de beelden worden vernietigd. „Nu moeten we evalueren of we een grote inschattingsfout hebben gemaakt. Als onrust het resultaat is, dan was het geen goed idee.”

Dave vindt het bedrog: „Je moet niet vertellen dat je een documentaire maakt terwijl het eigenlijk een undercoverprogramma is.” Volgens zijn moeder is de school normaal gesproken „hartstikke super”. Het is „een christelijke school met sterke normen en waarden. Maar nu is er een grens overschreden.”