Zo rebels is De Luizenmoeder niet

Seizoen Twee De populaire schoolcomedy zou taboes doorbreken door politiek incorrect te zijn. Maar dat is niet het wezenskenmerk.

Schooldirecteur Anton (Diederik Ebbinge) in het tweede seizoen van De Luizenmoeder.
Schooldirecteur Anton (Diederik Ebbinge) in het tweede seizoen van De Luizenmoeder. AVROTROS

Wat weten we van het tweede seizoen van De Luizenmoeder, dat komende zondag begint? Weinig tot niets. Hannah (Jennifer Hoffman) klimt op tot klassenmoeder. Er komt een moslimgezin bij. Juf Helma gaat met pensioen, en er is gedoe rond brandveiligheid, Kerst en Pasen – zoals vorig jaar met Sinterklaas.

Dat is het. Omdat het eerste seizoen van de comedyserie over een basisschool zo’n succes was, en de verwachtingen hooggespannen zijn, besloot omroep AVROTROS tot een radiostilte rond het tweede seizoen. Geen preview, geen interviews, geen foto’s. We moeten het doen met een aankondiging van 113 woorden en een trailer van 64 seconden. Dat verhinderde vele kranten en bladen niet om toch een voorbeschouwing te schrijven, zoals deze.

Want De Luizenmoeder was de grote tv-hit van vorig jaar. De slotaflevering was met 4,7 miljoen kijkers de best bekeken tv-uitzending van 2018. De serie won de Zilveren Nipkowschijf, de prijs van de tv-kritiek, en actrice Ilse Warringa kreeg voor haar rol van juf Ank een Gouden Kalf en een Televizier-Ster. Verder kreeg de serie een Vlaamse remake.

Dat succes is natuurlijk mooi, maar ook een last voor de makers. Niet alleen wegens de hoge verwachtingen; een tweede jaar is altijd lastig. In het Engels heet dat de sophomore slump of de second year blues. Bovendien kon je in interviews met de hoofdpersonen zien dat ze zich ongemakkelijk voelen over de massale liefde en de manier waarop de fans aan de haal gaan met de serie. Zo zag Ilse Warringa met verbijstering hoe André van Duin een carnavalskraker maakte van juf Anks herkenningslied Hallo allemaal. Zo feestelijk en plat was de serie niet bedoeld.

Trakteerbeleid en zwaaiprotocol

Het succes heeft veel te maken met de herkenbaarheid. Hoewel het schoolleven karikaturaal spijkerhard en gitzwart wordt neergezet, herkent iedere ouder zich in de machteloosheid die je ervaart als je de zeggenschap over je kind deels moet overdragen aan het rigide systeem van een school. Het trakteerbeleid, het zwaaiprotocol; regels zijn regels, en de juf duwt je met zachte hand de klas uit. Zelf word je ook als een kind toegesproken. Je moet je zo min mogelijk met school bemoeien, maar je wordt wel geacht om mee te draaien als luizenmoeder, leesvader of klassenouder. En dan heb je nog de strijd tussen ouders onderling: wie heeft de mooiste surprise, wie speelt bij wie, en hoe spreek je al die gekke kindernamen correct uit?

De ouders in De Luizenmoeder 2. Vlnr Hannah (Jennifer Hoffman), Kim (Rian Gerritsen), Mel (Meral Polat), Karel (Arnoud Bos). AVROTROS

Daarnaast werd De Luizenmoeder meteen neergezet als een rebels, ‘politiek-incorrect’ genoegen. De serie zou racistische en homofobe grappen weer salonfähig maken. Hoera, het mocht weer! Tv-criticus Angela de Jong, die zich opwierp als voorvechter van de serie – niet helemaal duidelijk tegen wie ze vocht – voelde zich zo bevrijd dat ze in haar AD-recensie een racistisch scheldwoord voor Aziatische Nederlanders gebruikte.

De vraag is of het nauwe frame wel klopt. Het openlijk racisme is de laatste jaren alleen maar gewoner geworden, dus over welk taboe hebben we het? Je kunt je voorstellen dat de makers er niet per se gelukkig mee waren. Taboedoorbrekende politieke incorrectheid is niet het wezenskenmerk van de serie. En eenduidigheid of choqueren is doorgaans niet het streven van komieken.

Vooral in het begin van de serie zitten een paar grappen over ras en homoseksualiteit. Een adoptiekind wordt geschoffeerd door juf Ank, die haar in het Japans aanspreekt, en stelt dat je geen echte Nederlander bent als je hier niet bent geboren. Later ziet ze de vader van het kind aan voor de schoonmaker, omdat hij zwart is. Je kunt deze grappen ook lezen als kritiek op racisme en homofobie. Juf Ank, die de racistische uitglijders maakt, wordt hier te kijk gezet als een nare schoolfrik. Later in de serie krijgt ze een menselijker profiel en is ze zelfs het morele baken van de school. Bovendien blijkt ze tegen Zwarte Piet, omdat die haar aan de slavernij doet denken. Uitgerekend deze moraalridder maakt dus racistische blunders.

Juf Ank (Ilse Warringa) in De Luizenmoeder 2. AVROTROS

Aan de reacties van de witte kijkers merk je echter dat deze laag gemist wordt. Je kunt ze inmiddels ook gewoon waarderen als racistische grappen, die racisme nog aanvaardbaarder maken. In zijn analyse van De Luizenmoeder in het webprogramma De Snijtafel (VPRO) vat toneelschrijver Simon Weeda dit stijlmiddel van witte komieken treffend samen als: „We kunnen zo racistisch zijn als we zelf willen, want het is altijd een commentaar op racisme.”

Een andere reden waarom de makers van De Luizenmoeder de massale omarming kunnen vrezen, is dat het eerste seizoen nog wat inconsistent is. In de luwte had ze wellicht wat evenwichtiger kunnen groeien. Naast de genoemde racistische uitglijders heb je mockumentary-achtige interviewtjes met personages à la The Office. Die passen niet bij de rest en worden ook niet consequent ingezet.

Als sketchshow is De Luizenmoeder sterk, maar zodra de schrijvers langere verhaallijnen uitzetten weten ze het niet zo goed. De lijnen blijven liggen of worden slecht afgehecht: de vechtpartij waarin het Sinterklaasfeest eindigde was een zwaktebod. De finale was teleurstellend: nadat de serie directeur Anton (Diederik Ebbinge) in acht afleveringen zorgvuldig heeft neergezet als de meest gehate slappe lul van Nederland, moeten we in de negende aflevering opeens met hem meeleven en blij zijn dat hij toch niet wordt ontslagen. Op zo’n moment wordt de serie te zoet en te vrolijk. Terwijl de momenten dat je hardop lacht om de snoeiharde verbale dreunen, dat je opeens iets voelt van het drama achter de karikaturen, of dat je onder de bank kruipt van plaatsvervangende schaamte, de serie zo goed maken.

De Luizenmoeder (AVROTROS), vanaf zondag, NPO 3, 20.25 uur.

Correctie (19 maart 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond juf Henna, waar juf Helma moet staan. Dat is aangepast.