Opinie

    • Caroline de Gruyter

Zit Juncker er over een jaar nog?

In Europa

Sommigen zeggen dat de Europese verkiezingen in mei vooral gaan over de vraag of we een ‘open’ of ‘gesloten’ Europa krijgen. Maar anderen denken dat de aangekondigde titanenstrijd tussen Macron en het duo Salvini-Orbán nog zal verbleken bij een ander aanloeiend gevecht: dat om de toekomst van de Spitzenkandidaten.

Tijdens de vorige verkiezingen, in 2014, werd de Spitzenmethode voor het eerst toegepast: elke Europese politieke groep koos één lijsttrekker en de lijsttrekker van de groep die de verkiezingen won werd voorzitter van de Europese Commissie. Zo werd Jean-Claude Juncker Commissievoorzitter. Daarvóór waren het altijd de regeringsleiders die, achter gesloten deuren, de Commissievoorzitter kozen. Het Europees parlement, dat zijn groeiende macht altijd gretig etaleert, is vastbesloten om het nu weer met ‘Spitzen’ te doen. Althans, de twee grootste politieke groepen zijn dat: de conservatieven en socialisten. Maar de meeste regeringsleiders willen dit verhinderen, en wel nú. Na één keer Spitzen kun je nog zeggen dat het een incident was, en never again. Na twee keer wordt het een traditie die je moeilijk doorbreekt.

Lees ook het profiel van Spitzenkandidaat Manfred Weber

Volgens het Lissabonverdrag (2009) mogen de regeringsleiders de Commissievoorzitter voorstellen, „rekening houdend met de uitslag van de Europese verkiezingen”. Het parlement moet die kandidaat dan goedkeuren. Een jaar geleden nam het parlement al een resolutie aan met het dreigement om elke kandidaat van de regeringsleiders af te wijzen die niet de specifieke rugdekking heeft van zijn Europese politieke groep – ofwel, die geen Spitzenkandidaat was. Maar de regeringsleiders verklaarden op hetzelfde moment dat ze bij hun selectie van Junckers opvolger willen blijven kijken naar kandidaten die geen Spitzenkandidaten zijn geweest. Het is nu een jaar later. De verkiezingen komen eraan. Veel politieke groepen hebben Spitzenkandidaten gekozen. De conservatieven hebben Manfred Weber, de socialisten Frans Timmermans. De liberale groep aarzelt, en beslist in maart. De linkse familie koos een Sloveens-Belgisch duo. Ook de Groenen hebben twee kandidaten.

Wat hier speelt, is een machtsstrijd tussen lidstaten en parlement. Als de Commissievoorzitter indirect door Europese burgers kan worden gekozen, is dat democratischer dan regeringsleiders die iemand uitkiezen. Volgens een Eurobarometer-peiling vindt 63 procent van de Europeanen dat het Spitzenproces voor ‘meer transparantie’ zorgt. Benieuwd wie er het eerst met de ogen knippert. In Brussel gaan al grappen over Juncker die er over een jaar nog zit, omdat lidstaten en parlement niet uit de hoogste boom willen. Wie zei dat Europa saai is?

Interessant detail: het scheelde in 2014 geen haar of de regeringsleiders hadden Juncker niet als Commissievoorzitter benoemd. Dat het toch gebeurde, was aan één man te danken: Martin Schulz, toen de socialistische Spitzenkandidaat. Hij voerde campagne in heel Europa, gesteund door de SPD. Zijn posters hingen op elke Duitse straathoek. Elk Spitzendebat werd in Duitsland uitgezonden, en veel Duitsers keken.

Frans Timmermans wil Juncker opvolgen. Maakt hij kans?

De conservatieven wonnen de verkiezingen, nipt. Maar toen maakte kanselier Merkel – die het Spitzenspel tot dan toe lauwwarm had meegespeeld en Juncker mede tot conservatieve Spitz had gekozen – geen aanstalten om Juncker te pushen als Commissievoorzitter. Prompt zette de SPD, coalitiegenoot, haar het mes op de keel: wat voor Schulz had moeten gelden als hij had gewonnen, moest ook voor Juncker gelden. Toen, vanwege een kabinetscrisis, bond Merkel in. Ze accepteerde Juncker alsnog. Na haar volgden bijna alle regeringsleiders. Als Schulz een Pool of Portugees was geweest, was dit niet gebeurd.

Weinigen vinden het Spitzenproces een toonbeeld van democratie. Maar kunnen regeringsleiders het zich permitteren dit om zeep te helpen? Het kan spannend worden, komende maanden.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.