Tsunami Sulawesi kwam door schokgolfscheuring

Geologie Een schokgolfscheuring is als een vliegtuig dat door de geluidsbarrière knalt. Zo kan een tsunami ontstaan.

Verwoesting op Sulawesi.
Verwoesting op Sulawesi. Foto Mast Irham/EPA

De tsunami die vorig jaar 28 september het Indonesische eiland Sulawesi trof, en meer dan 4.000 slachtoffers maakte, kwam als een verrassing. Hoe konden die metershoge golven zijn veroorzaakt, vroegen geologen zich al snel af. Want de oorsprong van de zware aardbeving lag bij de bekende, circa 400 kilometer lange Palu-Koro breuk. Dat is weliswaar een zeer actieve breuk, die de vorige eeuw acht zware aardbevingen veroorzaakte. Maar het is ook een breuk van het type zijschuiving (strike-slip fault), en die veroorzaken doorgaans geen tsunami’s. Bij dit type schuiven twee stukken breukgesteente in horizontale richting langs elkaar, terwijl tsunami’s vooral worden gezien bij verschuivingen in het vertikale vlak.

Deze week verschenen twee artikelen in Nature Geoscience die eenzelfde mogelijke verklaring aandragen: er heeft zich een zogeheten supershear rupture voorgedaan. Bij dit zeldzame fenomeen verplaatst het breukfront (het punt waar een breuk begint te glijden en zich vanaf daar voortzet) sneller dan de seismische schuifgolven die er door worden opgewekt – normaal is het andersom. Het Engelse Wikipedia-lemma vergelijkt het met een vliegtuig dat door de geluidsbarrière knalt. Zo’n ‘schokgolfscheuring’ kan sterke grondtrillingen veroorzaken. En wellicht een tsunami.

Seismische gegevens

De twee onderzoeksgroepen kwamen via verschillend onderzoek apart van elkaar tot de conclusie dat er sprake moet zijn geweest van zo’n supershear rupture. De ene groep gebruikte seismische gegevens om de lengte en de duur ervan af te leiden. Ze komen erop uit dat de snelheid van de scheuring inderdaad hoger was (4,1 km/s) dan die van de schuifgolven (3,4 tot 3,8 km/s).

De andere groep onderzocht satellietbeelden van de grondverplaatsing aan het oppervlak, en leidde daaruit af wat er ondergronds moet zijn gebeurd. Het idee is dat onder plekken met weinig grondverplaatsing het breukfront snel is gepasseerd. Zulke stukken zien ze vooral ten zuiden van hoofdstad Palu. De aardbeving begon 80 km noordelijk.

In een commentaar op de twee artikelen schrijft aardbevingsdeskundige Martin Mai van de King Abdullah University of Science and Technology in Thuwal, Saoedi-Arabië, dat beide groepen op indirecte weg op die schokgolfscheuring komen. Of die daadwerkelijk heeft plaatsgevonden zal verder onderzoek moeten uitwijzen. Datzelfde geldt voor de vraag of die scheuring heeft bijgedragen aan de tsunami.

Lees over die andere tsunami die Indonesië in 2018 trof: Wat gebeurde er op de Anak Krakatau?