Regelmatig zitten er ‘ongeschikte’ gasten aan de talkshowtafel

De Verleiders waren niet de enigen. In talkshows van de publieke omroep schuiven regelmatig gasten aan die „niet direct verstand hebben van de besproken zaken”.

Toneelgroep De Verleiders (op de foto vlnr: George van Houts, Tom de Ket en Pierre Bokma) kregen kritiek na uitspraken over Big Data in De Wereld Draait Door. Beeld: BNNVARA
Toneelgroep De Verleiders (op de foto vlnr: George van Houts, Tom de Ket en Pierre Bokma) kregen kritiek na uitspraken over Big Data in De Wereld Draait Door. Beeld: BNNVARA

Regelmatig zitten er ‘ongeschikte gasten’ in talkshows die „niet direct verstand hebben van de besproken zaken”. Dat zegt Margo Smit, ombudsman voor de publieke omroepen, in een kritisch onderzoek naar het „al dan niet problematische gebrek aan diversiteit onder talkshowgasten”. Vrouwen en mensen met een niet-westerse achtergrond blijven ondervertegenwoordigd in de talkshows, aldus de ombudsman.

„Het risico van minder geschikte gasten werd recent nog eens helder”, schrijft Smit, die gaat over de journalistieke programma’s van de NPO. In De Wereld Draait Door van maandag 28 januari kwam toneelgroep De Verleiders een voorstelling aanprijzen over de kwalijke aspecten van digitale technologie. Maar daar bleef het niet bij. De acteurs kregen volop gelegenheid hun complottheorieën over ‘big tech’ te uiten.

„Het leidde tot ongeïnformeerde, overtrokken en onjuiste uitspraken die ook buiten de studio niet onopgemerkt bleven”, stelt Smit, verwijzend naar de felle kritiek op sociale media. Ook minister Ollongren (Binnenlandse zaken, D66) hekelde de uitspraken. Presentator Matthijs van Nieuwkerk zei een dag later sorry voor de uitzending.

Margo Smit en haar twee medewerkers onderzochten 456 afleveringen van DWDD, M, Pauw en Jinek/Laat op 1 in het tv-seizoen 2017/2018.

Volgens de onderzoekers had in Jinek elke gast wél een logische link naar het gespreksonderwerp. Van Jeroen Pauws gasten was 7 procent „weinig tot niet geschikt” om over een thema mee te praten. In de vooravond is het percentage ongeschikte gasten hoger: 21 procent bij DWDD en 28 procent bij M. „Dat kan soms zijn doordat een tafel met cabaretiers praat over iets waar ze geen kennis van hebben, maar wel leuke grappen over kunnen maken”, schrijft Smit. Leuke uitzending, aldus de onderzoekers, maar in hun rapport bestempeld als niet geschikte gasten.

Lees ook: Waarom zien we steeds dezelfde koppen op tv? NRC 4 augustus 2015

Diversiteit

In het rapport stellen zij ook dat de talkshows van de publieke omroep, een belangrijke factor in het publieke debat in Nederland, slechts relatief weinig vrouwen en mensen met een niet-westerse achtergrond uitnodigen. Ze praten er veel met dezelfde (soort) mensen, vaak journalisten, over dezelfde (soort) onderwerpen, en er worden zeer regelmatig zaken als boeken, tv-programma’s en voorstellingen aangeprezen. In 2015 concludeerde NRC al dat praatprogramma’s worden gedomineerd door een klein groepje bekende gezichten die overal over meepraten.

Diversiteit is belangrijk, vindt de NPO-ombudsman, want de publieke omroep heeft als (wettelijke) taak om alle Nederlanders te bedienen. Bovendien is diversiteit journalistiek relevant: „Verscheidenheid in gasten leidt tot meer en verschillende verhalen aan tafel.”

In M van Margriet van der Linden was het aantal vrouwelijke gasten het hoogst: 41 procent. Daarna volgden Pauw met 33 procent, Jinek en DWDD met 30 procent, en Laat op 1 met 27 procent. Volgens Smit tonen oudere cijfers wel dat het iets vooruitgaat met de evenredige representatie.

Wat de vertegenwoordiging van mensen met een niet-westerse achtergrond betreft scoort DWDD het best, met 13,6 procent van de gasten. Dat is 1 procentpunt meer dan het landelijk gemiddelde van het CBS. Bij M had 12,6 procent van de gasten een niet-westerse achtergrond, Pauw en Laat op 1 ruim 8 procent en Jinek bijna 7 procent.

Gesprek van de dag

Waarom heersen de witte mannen nog aan de talkshowtafel? Dat zou vooral te maken hebben met het doel van de talkshow en, zeiden redacteuren tegen de onderzoekers, met de dwang om hoge kijkcijfers te halen. De talkshows zien het als hun voornaamste taak om „het gesprek van de dag” te brengen. En een leidend nieuwsonderwerp met de meest betrokken gast zou systematisch zorgen voor een overschot aan „witte mannen met een machtspositie” in de uitzending.

Volgens de onderzoekers zeggen programmamakers dat ze er niet zijn om diversiteit te tonen. Margo Smit stelt daar tegenover dat redacties wel degelijk een keuze hebben om – zodra de persoon die direct in het nieuws is niet kan en men externe deskundigen moet zoeken – ook vrouwen of mensen met een biculturele achtergrond te bellen.

De noodzaak om hoge kijkcijfers te halen op NPO 1 leidt volgens redacties tot veilige keuzes die de verlangde kijkcijfers garanderen. Geen experimenten; vaste gasten geven stabiele, hoge cijfers. Zo houdt de „oneindige draaimolen” van bekende gezichten zich in stand.

Na het nieuws

Hoe het anders kan bewijst volgens de NPO-ombudsman onder meer de talkshow Na het nieuws van Renze Klamer op themakanaal NPO 1 Extra. Diens gasten zijn over het algemeen jong, hebben een diverse achtergrond en zijn nog niet veel op tv geweest.

Spijtig voor Klamer is wel dat zijn „bijna onzichtbare talkshow”, zoals NRC-recensent Arjen Fortuin Na het nieuws eerder noemde, sinds vorige maand nog iets onzichtbaarder is geworden. Door een herindeling van de themakanalen zit NPO 1 Extra nog verder weggestopt in de zenderpakketten van de kabelbedrijven en KPN. Presentator Renze Klamer klaagde er onlangs over op Twitter: „Als je zelfs je moeder een handleiding moet sturen hoe ze nog live je programma kan bekijken, is dat wel een beetje jammer.”