Opinie

    • Sjoerd de Jong

Over buitenlandse namen in de krant en adel met en zonder tussenvoegsel

De ombudsman

Toch nog lastig voor journalisten, ‘vreemde’ namen. Jammer, bijvoorbeeld, dat buitenlandse (‘exotische’) namen ook na zoveel jaar multiculturele dramaturgie, op televisie soms nog worden verhaspeld. Zoals ik een tv-presentator publiciste Naema Tahir ooit hoorde aanspreken met variaties als ‘Naomi en ‘Naimi’. Dezelfde presentator dacht kennelijk lang dat Ayaan Hirsi Ali familie is van Mohammed Ali, afgaande op zijn hardnekkige uitspraak van haar naam als ‘a-LI’.

Maar doet NRC het beter?

Geregeld is er discussie over de correcte of gewenste transcriptie van buitenlandse namen, en dan vooral Oost-Europese of namen uit talen met een ander schrift. Voor Russische namen hanteert NRC bijvoorbeeld de ingeburgerde Nederlandse schrijfwijze (Gorbatsjov, Poetin) en niet de Engelse, die volgens sommigen ‘letterlijker’ is (Gorbachev, Putin). Ook geen detail voor liefhebbers van die talen: al jaren gebruikt de redactie niet meer de diakritische tekens voor talen als Tsjechisch, Kroatisch of Servisch. Te bewerkelijk voor een krant en lastig voor het computersysteem, was de conclusie van hogerhand, tot spijt van enkele veteranen op de redactie Buitenland. Het ging ook vaak fout, en bovendien ontbreken zulke tekens ook bij het gros van de persbureaus en in andere kranten.

Diakritische tekens in talen die bekender zijn bij Nederlandse lezers, zoals Duits en Spaans, worden wel gebruikt, evenals sommige (het trema) in het Turks. Criterium, zegt een eindredacteur, is of je mag verwachten dat lezers weten wat de accenten betekenen voor de uitspraak van een naam.

Bij Arabische namen volgt NRC juist weer wél de Angelsaksische lijn, zij het niet consequent: ‘Al-Qaeda’ en niet ‘Al-Kaida’, maar ‘Kairo’ in plaats van ‘Caïro’. In de herziene editie van het Stijlboek die nu onder bewerking is bij de eindredactie, wordt voorgesteld ook hier de ingeburgerde Nederlandse schrijfwijze te volgen en dus ‘Caïro’, en ‘soennieten’ in plaats van ‘sunnieten’. Ook vele honderden andere spellingkwesties komen langs in dat herziene Stijlboek, dat in de loop van dit jaar klaar moet zijn.

Intussen blaast de adel een partijtje mee. Een lezer kapittelde een columnist die Alexis de Tocqueville citeerde en daarna naar de Franse edelman en politieke denker verwees als ‘Tocqueville’.

Maar dat is correct. In Duitsland en Frankrijk kunnen adellijke namen worden herkend aan ‘von’ respectievelijk ‘de’, maar in beide talen wordt dat tussenvoegsel in de regel weggelaten als alleen de achternaam wordt gebruikt.

Overigens zijn ook daar uitzonderingen op, begrijp ik uit het standaardwerk Le Bon Usage van Maurice Grevisse en André Goosse (15de editie, 2011), dat correspondent Frankrijk Peter Vermaas voor me uit de boekenkast trok. Daarin lees ik dat ‘de’ blijft staan voor namen van één lettergreep of van twee met een stomme ‘e’ (De Thou, De Sèze). Of, nog een uitzondering, voor namen die beginnen met een klinker of een stomme ‘h’ (D’Auvergne, D’Orléans). Omineus voegen de auteurs daar onmiddellijk aan toe: „Deze regels worden niet altijd consequent nageleefd”. Voor de eerste president van de Vijfde Republiek maakt het niet uit, want die was zeker niet van adellijke geboorte en blijft in de annalen dus gewoon De Gaulle, mét ‘de’.

Vermaas, die niet Franser wil zijn dan de Fransen, zegt: „NRC is geen Franse krant, dus om verwarring te voorkomen en omdat Nederlandse regels nu eenmaal anders zijn, laat ik zo’n naam in principe in zijn geheel staan, dus met ‘de’. Soms zijn er dan weer francofiele eindredacteuren die dat corrigeren en het schrappen.”

Inderdaad, de aristocratische oud-premier Villepin duikt uit het NRC-archief meestal op samen met zijn tussenvoegsel, ook als zijn voornaam ontbreekt. Maar ook een enkele keer zonder ‘de’, zoals het in Frankrijk hoort.

Bij Duitse namen doet zich iets vergelijkbaars voor. Zoals J.L.Heldring eens opmerkte: „Wie in Duitsland ‘von’ voor zijn naam heeft, is op zijn minst aristocraat.” Wat ook weer te stellig is, begrijp ik van andere bronnen; ook niet-adellijke Duitse namen hebben soms zo’n tussenvoegsel, dat dan hetzelfde betekent als het Nederlandse ‘van’, namelijk: afkomstig uit een stad of streek.

In een eerdere versie van het Stijlboek stond het uitgelegd, mét een klassieke fout: ‘Ludwig von Beethoven’ (moet zijn: ‘van’). Die wordt gecorrigeerd in de nieuwe editie, die ook de regels met ‘von’ helder moet uitleggen. De krant, is het idee, kan het Duitse gebruik volgen en het tussenvoegsel weglaten, wat bij historische personen de voorkeur heeft.

Die laatste nuance is belangrijk, want de correspondent merkt op dat ‘von’ tegenwoordig, bij niet-historische personen, ook vaak blijft staan, met een hoofdletter. De historische Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) wordt en blijft ‘Goethe’; maar politicus en oud-president Richard von Weizsäcker (1920-2015) kan worden aangeduid als ‘Weizsäcker’ óf ‘Von Weizsäcker’. Eijsvoogel: „Beethoven moet zonder ‘Van’ kunnen, maar de huidige AfD-politicus Beatrix von Storch aanduiden als ‘Storch’ wordt een beetje raar – zo wordt ze hier ook niet genoemd. Wel met haar voornaam of functie erbij, en dan ook met ‘von’.”

Overigens, voegt hij nog toe, ex-CSU-politicus Karl Theodor zu Guttenberg wordt in Duitsland wél weer kortweg ‘Guttenberg’ genoemd. „Maar hij is dan ook geen ‘von’ maar een ‘von und zu’. Te weten: ‘Karl-Theodor Maria Nikolaus Johann Jacob Philipp Franz Joseph Sylvester Buhl-Freiherr von und zu Guttenberg’.

Best ingewikkeld nog?

Nou ja, die revolutie van 1789 kwam er niet voor niets.

Reacties: ombudsman@nrc.nl

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.