Dit vindt u het mooiste landschap

Milieugeografie Welk landschap vinden mensen mooi? Dat is niet per se wat wetenschappers het meest waarderen.

Foto Simone Wunderlich/Getty Images/iStockphoto

‘Het mooiste landschap dat ik ooit zag? Dat zijn de heuvels van Toscane.” Milieugeograaf Koen Tieskens (1988) weet het zeker. De zachte glooiing van het land, de wijngaarden, de schilderachtige dorpjes: fraaier dan Toscane wordt het niet. „Helemaal als je de moeite neemt en de toeristenbussen rondom Florence ontwijkt.”

Over smaak valt niet te twisten, maar toch doen we dat graag. Geografen houden zich al lange tijd bezig met de vraag welke cultuurlandschappen het meest op prijs worden gesteld, zegt Tieskens. En dat is geen puur theoretische bezigheid. „Beleidsmakers willen dat graag weten als ze moeten beslissen welke landschappen het beschermen waard zijn.”

Sociale media

In de wetenschappelijke literatuur worden voornamelijk cultuurlandschappen waarin de historie te zien is als waardevol beschouwd, aldus Tieskens. „Agrarische landschappen die eruitzien zoals in de negentiende eeuw, voor de industrialisatie van het platteland: kleinschalige boerenbedrijven, velden omringd met heggen of bomen met aan de horizon de kerktoren van een dorpje. Mijn favoriete landschap van Toscane dus, maar bijvoorbeeld ook de boccage van Normandië”, het heggenlandschap.

Populairste landschappen in 2014. Nummer 2: Chamonix, Mont Blanc - Frankrijk

Foto Mickael Tournier/Unsplash

Maar klopt dat eigenlijk wel? Tieskens: „Hoe langer ik daar over nadacht, hoe meer ik twijfelde. Daarom ben ik op zoek gegaan naar een objectieve methode om vast te stellen welke landschappen mensen het meest waarderen. En daarbij kwam ik al snel uit op sociale media. Dat is de plek waar gebruikers laten zien wat ze mooi en belangrijk vinden in hun leven.”

Tieskens ontwikkelde een computerprogramma dat 325.000 foto’s bekeek die gebruikers van Flickr, Instagram en Panoramio (inmiddels gekocht door Google en opgegaan in Google Maps) online hebben gezet. Vorige maand promoveerde hij aan de Vrije Universiteit in Amsterdam op de analyse van dit materiaal met zijn proefschrift Cultural Value of European Landscapes. A quantitative approach.

Iconische landschappen

Voordat Tieskens kon gaan inventariseren wat de fraaiste landschappen van Europa waren, moest hij de computer leren wat een landschapsfoto was, en wat niet. „Daarom heb ik handmatig duizend foto’s onderverdeeld in deze twee categorieën. De computer slaagde er hierna goed in zelf dat onderscheid te maken, bleek uit een steekproef van duizend foto’s die ik deed nadat alle beelden waren verwerkt. Vervolgens wees de computer gebieden aan waar veel landschapsfoto’s zijn maar weinig andere foto’s – selfies en feestjes bijvoorbeeld – als ‘iconische landschappen’ en gebieden waar veel van beide zijn als ‘alledaagse landschappen’. Mij was het vooral te doen om de iconische landschappen.”

Populairste landschappen in 2014. Nummer 3: Nationaal park Pyrénées - Spanje/Frankrijk

Foto Michael Liao/Unsplash

Om te voorkomen dat overenthousiaste fotografen het resultaat zouden beïnvloeden, instrueerde Tieskens de computer niet meer dan één foto per gebruiker per vierkante kilometer aan de database toe te voegen. Toen het programma op deze manier alle informatie had verwerkt en de iconische landschappen zichtbaar werden op de kaart van Europa, zag Tieskens zijn vermoeden bevestigd: de pastorale idylles van Toscane, Normandië en de Provence zaten niet bij de populairste landschappen. „De foto’s waren geconcentreerd rondom bergketens en langs de kust. Ook rivieren zie je lopen op de kaart, aan de hand van lange lijnen met een hoge fotodichtheid. Er was één sliert die niet overeenkwam met het stroomgebied van een rivier: die liep van de Pyreneeën naar Santiago de Compostela, langs het pelgrimspad.”

Ook opvallend: rondom monumentale gebouwen als kastelen worden veel landschapsfoto’s genomen. „Als je de foto’s van die monumenten zelf uit de database haalt, zie je nog steeds clusters van foto’s op deze plekken. Toeristen komen dus voor het kasteel, maar genieten ook van de omgeving.”

Om verder te kunnen kwantificeren wát mensen nu precies op de gevoelige plaat zetten, liet Tieskens de computer aan elke foto trefwoorden toevoegen door ze te vergelijken met miljarden getagde foto’s op Google. Veruit het populairste trefwoord was ‘lucht’. Het programma koppelde dat aan 64 procent van alle foto’s. Daarna volgden ‘berg’ (39 procent), ‘bergachtig’ (31 procent), ‘hoogland’ (27 procent), ‘wildernis’ (26 procent), ‘water’ (24 procent), ‘bergketen’ (23 procent), ‘boom’ (22 procent), ‘wolk’ (20 procent) en ‘zee’ (20 procent).

Populairste landschappen in 2014. Nummer 4: Zell am See (Saalbach Hinterglemm) - Oostenrijk

Foto Thomas Quaritsch/Unsplash

Niets wat verwijst naar kleinschalige landbouw dus, maar wel volop waardering voor wat je ‘wilde natuur’ zou kunnen noemen. Hoe is deze discrepantie te verklaren tussen wat geografen denken dat waardevol landschap is, en wat het grote publiek kennelijk als de moeite waard beschouwt? Tieskens: „Je moet je allereerst afvragen of mijn resultaten niet vertekend zijn vanwege het soort mensen dat sociale media gebruikt. Maar ik denk dat dit niet het geval is. Het is allang niet meer zo dat alleen jonge, relatief welvarende mensen op sociale media zitten. Ook andere bevolkingsgroepen gebruiken Instagram en Flickr.”

Lees ook: Vier ton voor de Mookerhei

Een mogelijke verklaring voor de populariteit van berglandschappen en zeegezichten zou de hang van de moderne mens naar ongerepte natuur kunnen zijn, zegt Tieskens. „Hoewel ook die landschappen in Europa natuurlijk allang door de mens gevormde cultuurlandschappen zijn. Maar in vergelijking met de stedelijke omgeving waarin de meeste mensen leven, komen de Alpen en Pyreneeën een stuk natuurlijker over.”

Het draait om perceptie

Veel van de waardering van de omgeving draait om perceptie, zegt Tieskens. „Ik werk nu als co-auteur aan een onderzoek in Schotland naar plekken die op sociale media als tranquil, rustig of rustgevend, worden omschreven. Die plaatsen leg ik op een kaart van de locaties in Schotland waar de minste mensen wonen en het minste geluid wordt gemeten. Wat blijkt? De plekken die op sociale media als tranquil worden getagd, komen niet overeen met de plekken waar het echt het rustigst is. Ze liggen vaak dichter bij steden, waar de relatieve rust dus kennelijk meer opvalt.”

Populairste landschappen in 2014. Nummer 5: Lake District - Engeland

Foto Daniel Tomlinson/Unsplash

Tieskens benadrukt met klem dat zijn onderzoek geen aanleiding mag zijn de bescherming van bepaalde cultuurlandschappen achterwege te laten. „Ik zie parallellen met de muziekwereld. Foto’s op sociale media zijn wat mij betreft te vergelijken met onlinediensten als Spotify. Dat Justin Bieber meer streams heeft dan Bach, wil nog niet zeggen dat Bach niet de moeite waard is. Zo zie ik ook de verhouding tussen Toscane en Zuid-Tirol, het meest gefotografeerde landschap op sociale media. Massa mag nooit de enige maatstaf zijn om te beoordelen wat we waardevol vinden.”

Het is ook niet zo dat beleidsmakers van populaire landschappen levende musea moeten maken, zegt Tieskens. „Geografen doen al veel onderzoek naar de economische waarde van de natuur: hoeveel voedsel en grondstoffen levert het op per vierkante meter? Er is bij overheden ook de behoefte om culturele waarde van een landschap op die manier in geld uit te drukken, maar daar moeten we mee oppassen. Er zijn namelijk mensen voor wie dat landschap meer is dan een mooie foto: zij wonen en werken erin. Ook dat is een functie van het landschap die het beschermen waard is.”