Rechtspraak kan financiën niet zelf op orde krijgen

Geldtekort Het tekort van de rechtspraak is opgelopen tot 50 miljoen euro. Zelfs extra bezuinigingen lossen de structurele problemen niet op.

Een lege rechtszaal in de rechtbank van Assen.
Een lege rechtszaal in de rechtbank van Assen. Foto Jerry Lampen

De rechtspraak kan haar grote financiële problemen de komende jaren niet zelf oplossen. Ook als de Raad voor de Rechtspraak, de organisatie van de rechterlijke macht in Nederland, de door het kabinet opgelegde bezuinigingen van 54 miljoen euro doorvoert, blijven de problemen bestaan. De manier waarop de rechtspraak gefinancierd wordt moet dan ook op de schop.

Dat zijn de harde conclusies van een donderdag gepresenteerd onderzoek, waarin de gehele financiering van de rechtspraak is doorgelicht.

Het onderzoek werd door een externe consultant uitgevoerd in opdracht van de Raad voor de Rechtspraak, maar ook op aandringen van minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD). Die vindt dat de rechtspraak zelf haar financiële problemen moet oplossen, tenzij is vast komen te staan ze dat niet aankan.

De rechtspraak kán bezuinigen, stelt het onderzoek. In totaal voor zo’n 11 miljoen euro, bijvoorbeeld door minder uit te geven aan ICT-ondersteuning en de juridische ondersteuning van rechters efficiënter te laten werken. Daarnaast zouden de tien kleinere rechtbanken gesloten kunnen worden, wat nog eens zo’n 10 tot 14 miljoen euro oplevert. De Raad voor de Rechtspraak heeft donderdag in een eerste reactie al aangegeven dit geen oplossing te vinden.

Maar die bezuinigingen lossen de structurele problemen niet op en kunnen bovendien de kwaliteit van de rechtspraak raken, stelt het onderzoek. De rechtspraak kampt de laatste jaren met steeds grotere financiële problemen; het structurele tekort is inmiddels opgelopen tot 50 miljoen euro.

Minder rechtszaken, minder geld

De rechtspraak wordt nu nog gefinancierd op basis van het aantal rechtszaken, maar dat aantal is de laatste jaren afgenomen. Ook door het mislukte digitaliseringsproject KEI, dat oorspronkelijk 7 miljoen euro zou kosten maar waar uiteindelijk meer dan 200 miljoen euro aan is uitgegeven, is de rechtspraak in de problemen gekomen. Daarnaast zijn rechtszaken zwaarder geworden, onder meer door complexere wetten. Voor het extra werk dat dit rechters oplevert, krijgt de rechtspraak geen extra geld, stellen de onderzoekers.

Om de problemen op te lossen, moet onder meer de manier waarop de rechtspraak wordt gefinancierd worden aangepast, beveelt het onderzoek aan. Bijvoorbeeld door de verzwaring van rechtszaken financieel te compenseren. Ook kan het hele systeem op de schop, bijvoorbeeld door de rechtspraak niet meer te financieren op basis van het aantal rechtszaken, maar op basis van de hoeveelheid werk die rechters aan een zaak hebben. De rechtspraak onderzoekt dat laatste momenteel zelf al.

Lees ook: Digitalisering rechtspraak is mislukt en moet helemaal opnieuw

Het rapport komt kort voor het begin van onderhandelingen tussen de rechtspraak en Dekker over de financiën van de rechtspraak, later deze maand. De Raad heeft al aangegeven minder afhankelijk te willen worden van het aantal zaken. Er zouden bijvoorbeeld aparte potjes moeten komen voor innovatie en digitalisering, zodat vernieuwingen daarin kunnen doorgaan óók als er minder zaken bij de rechter komen.

Dekker heeft al meerdere keren aangegeven dat de rechtspraak zélf met oplossingen moet komen om het structurele miljoenentekort terug te dringen. Hij is wettelijk verplicht het tekort elk jaar aan te vullen, maar doet dat met tegenzin en wil een structurele oplossing.