‘Ik zie competitie tussen vrouwen als het gaat om kinderen en carrière’

Leni Zumas De Amerikaanse Leni Zumas werkte aan een dystopische roman over een Amerika waarin abortus weer verboden was. En toen werd Trump verkozen. ‘Zwangerschap is de gevaarlijkste tijd in het leven van een vrouw.’

"Ik had in een bubbel geleefd, ik heb voornamelijk progressieve vrienden."
"Ik had in een bubbel geleefd, ik heb voornamelijk progressieve vrienden." Foto: David van Dam

De Verenigde Staten hebben een nieuwe, vrouwonvriendelijke president. Abortus en kunstmatige inseminatie zijn al verboden. En alleenstaanden mogen straks geen kinderen meer adopteren, zodra de nieuwe wet ingaat die stelt dat elk kind twee ouders moet hebben. De wereld waarin Red Clocks (Rode klok) van Leni Zumas speelt, lijkt erg op de VS in een zeer nabije toekomst, onder Donald Trump. Maar Zumas begon aan haar boek jaren voordat Trump president werd. Al in 2010, vertelde ze onlangs in een hotel in Den Haag, waar ze te gast was op het Winternachten-festival.

„Het begon eigenlijk als een soort lyrisch essay over mijn eigen ervaringen met kunstmatige inseminatie. Ik probeerde in die tijd zwanger te worden en ik voelde me vaak heel angstig en gefrustreerd. Tijdens het schrijven wilde ik meer afstand krijgen tussen mijzelf en de vragen waar ik mee zat. Ik denk dat ik daarom die verschillende personages heb ontwikkeld.”

Het boek volgt vier vrouwen in een kustplaatsje in de staat Oregon. Er is de biografe: een alleenstaande lerares en schrijfster van 42 met een krijsende kinderwens. De echtgenote, die zich de slaaf voelt van haar man en twee jonge kinderen. De dochter, een voorlijke 15-jarige die per ongeluk zwanger raakt en dus een groot probleem heeft. En de genezeres, die in het bos woont, meer van dieren dan van mensen houdt en die als heks wordt gezien. Zumas: „De hoofdstad van Oregon is Salem, dus dat doet denken aan de heksenprocessen van Salem. En de kust daar is zo wild en raar en prachtig. Het voelde als de perfecte setting.”

De vrouwenarts van de biografe, dr. Kalb-fleisch, komt surrealistisch over.

„Ja. Maar die scènes heb ik allemaal echt zo meegemaakt. Dat hij met Halloween de behandelkamer binnenkwam verkleed als Slash, de gitarist van Guns N’ Roses. En dat hij vergat zijn zonnebril af te zetten terwijl ik in de gynaecologenstoel lag met mijn benen in de steunen. Hij keek me ook nooit aan. De hele ervaring was karikaturaal. Zelfs mijn moeder zei: hoe heb je dát allemaal verzonnen? Maar ik heb het niet verzonnen, het was echt zo.

„Ook wat ik beschrijf over sperma kopen op internet voor intra-uterine inseminatie heb ik zelf meegemaakt, toen ik als alleenstaande in New York woonde. Later kreeg ik een partner en ben ik zwanger geworden met ivf. En toen ik dat aan het researchen was, stuitte ik op websites die sterk anti-ivf waren, omdat de procedure de integriteit van het embryo zou schenden. Want het embryo kon geen toestemming geven om de baarmoeder in en uit geplaatst te worden.”

Ik dacht dat u dat verzonnen had.

„Nee. In 2012 was er bijvoorbeeld de Sanctity of Human Life Act, een wetsvoorstel waarin stond dat vanaf het moment van de bevruchting een zygoot van een of twee cellen meteen volledige burgerrechten heeft. Paul Ryan, de voormalige voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, was een van de mensen die dat voorstel steunden. Ik kwam erachter dat er tientallen van dat soort voorstellen zijn geweest sinds ‘Roe vs. Wade’, de uitspraak uit 1973 waardoor abortus in de VS legaal werd.

„Het werd een van de beperkingen die ik mezelf oplegde: om in het boek alleen wetgeving te gebruiken die ook écht was voorgesteld door Amerikaanse politici. Ik kwam de naam Mike Pence vaak tegen tijdens mijn onderzoek. Als gouverneur van de staat Indiana heeft hij een wet ondertekend die ertoe verplichtte om foetaal weefsel na een miskraam of abortus te begraven of cremeren. Dat is teruggedraaid door een rechter, daarom is het nu geen wet. Maar het is interessant als mensen tegen me zeggen dat ik de toekomst aan het voorspellen was. Ik keek gewoon naar dingen die al speelden.

“Zwangerschap is medisch gezien de gevaarlijkste tijd in het leven van een vrouw.”

„Ik voelde me heel naïef toen ik al die dingen online zag. Ik had in een bubbel geleefd, ik heb voornamelijk progressieve vrienden. Ik werd geconfronteerd met een deel van de wereld dat ik genegeerd had. Ik denk dat veel van ons hetzelfde hebben met de regering-Trump. Het is niet alleen dat Trump zo’n vreselijk persoon is; er zijn ook allemaal mensen die zich door hem gesterkt voelen om zich openlijker racistisch, misogyn of homofoob te gedragen – alsof ze door hem zijn losgelaten.”

Foto: David van Dam

Hoe ver was u met het boek toen Trump president werd?

„Ik kreeg een contract in mei 2016, toen had ik het af, maar ik was nog aan het herschrijven. Het was heel raar toen hij later dat jaar werd verkozen. Ik wilde eerst amper naar mijn boek kijken, omdat ik ineens zag hoe abortus inderdaad weer illegaal gemaakt kan worden. Inmiddels heeft Trump al twee rechters naar het Hooggerechtshof gestuurd die ‘Roe vs. Wade’ omver kunnen werpen. En het is nu al veel moeilijker om een abortus te krijgen, er zijn veel klinieken gesloten. Het gekke is dat ik helemaal niet van plan was iets polemisch over abortus te schrijven. Ik wilde ook schrijven over narratieven rondom moederschap. Over het idee dat kinderen worden gezien als de grootst mogelijke levensvervulling voor vrouwen, en dat ik het daar niet mee eens ben, maar dat ik ook worstelde met mijn eigen wens om moeder te worden. Ik vroeg me echt af waar die vandaan kwam.”

Waarom is het belangrijk om te weten waar die wens vandaan komt?

„Vroeger zag ik een kinderwens als iets natuurlijks, onvermijdelijks. Nu niet meer. En ik denk dat het slecht is om mensen te laten denken dat hun leven een bepaalde kant op moet gaan, dat je kinderen moet krijgen om gelukkig en vervuld te kunnen worden. Het hangt samen met controle over je lichaam, met het idee dat je niet zelf mag beslissen wat je met je lichaam doet, want dat staat ten dienste van iets hogers. Mensen die tegen abortus zijn, zeggen ook vaak: waarom kun je niet gewoon zwanger blijven en het kind laten adopteren? Maar zwangerschap is medisch gezien de gevaarlijkste tijd in het leven van een vrouw als je verder geen gezondheidsproblemen hebt, dus dat is alsof je tegen iemand zegt dat die haar eigen gezondheid in gevaar moet brengen. Maar goed, de onderliggende vraag is: waar komen die ideeën vandaan over wat ons gelukkig maakt?”

Hanneke Hendrix (38) schrijft in haar derde roman onder meer over vruchtbaarheidsbehandelingen, die ze zelf ook onderging. Lees ook: ‘Eerst een goed mens worden, dán een kind’

De echtgenote en de kinderloze biografe zijn heel jaloers op elkaars leven én allebei heel ongelukkig.

„Ja, ik zie vaak dat er een soort stille competitie is tussen vrouwen als het gaat om kinderen en carrière. Ik zag bij vriendinnen dat die het gevoel hadden dat ze zichzelf moesten verdedigen omdat ze thuisbleven bij de kinderen in plaats van carrière te maken, heel pijnlijk. En de echtgenote in het boek had het idee dat kinderen haar gelukkig zouden maken, maar ze werd niet gelukkig. Mijn zoon is nu zes en ik ben blij dat ik ook het gevoel ken van isolatie en van repetitie dat hoort bij het zorgen voor kleine kinderen. Ik heb dat zeker gebruikt bij het schrijven van het boek. Ook hoe vrouwen naar elkaar kijken: wat geef jij je kinderen te eten, en gebruik je wel organisch-katoenen luiers? Dat competitieve.

„Weet je, en dit geldt niet alleen voor moederschap maar voor alles: soms is er iets wat je heel graag wilt in het leven, iets wat je vervulling zal brengen, en dan krijg je het, en dan realiseer je je dat je nog steeds dezelfde problemen hebt. In die zin is dit boek ook beïnvloed door het boeddhisme en ideeën over tijdelijkheid. Je bereikt nooit een plek waar alles altijd hetzelfde blijft. Dingen veranderen altijd. En hangen met elkaar samen. De biografe schrijft het levensverhaal van de fictieve 19de-eeuwse poolonderzoekster Eivør Mínervudottír en als zij overlijdt, wordt haar lichaam in de ijszee opgegeten. Dat komt uit de boeddhistische leer dat ons lichaam na ons overlijden vergaat en onderdeel wordt van iets anders.”

Schrijfster Margaret Atwood brak door bij het grote publiek met haar dystopsiche roman ‘The Handmaid’s Tale’. Lees ook: ‘We zouden vrolijker worden en meer verbonden! Pas daarna zagen we de spam, porno en haatberichten’

Na elk hoofdstuk over een van de vier vrouwen volgt steeds een toepasselijk stukje biografie van Mínervudottír. Daardoor voelt het alsof ze allemaal op een bepaalde manier van haar afstammen. Was dat uw bedoeling daarmee?

„Ja! Wat fijn dat je dat eruit hebt gehaald. Mínervudottír verliet het pad dat voor haar bestemd was om poolreiziger te worden, en de rimpelingen die dat de wereld in heeft gestuurd, raken de andere vrouwen. Ik wilde het idee van verbinding en afstamming oproepen omdat ik ook heel veel heb gehad aan denkers en schrijvers en activisten vóór mij, mannen én vrouwen.”

    • Ellen de Bruin