De poetslipvis lijkt zich in de spiegel te herkennen

Biologie Een poetslipvis die in de spiegel een vreemde stip op zijn keel zag, probeerde die er vervolgens af te krijgen. Is dat zelfbewustzijn?

De poetslipvis
De poetslipvis Foto HANDOUT

De gewone poetslipvis (Labroides dimidiatus) reageert op zijn eigen reflectie in een spiegel en probeert daarna stipjes die op zijn lijf zijn gezet eraf te schuren. Dit zou een teken zijn dat een dier zichzelf herkent. Maar betekent dit nu echt dat dit visje een zelfbewustzijn heeft? Onderzoekers van het Duitse Max Planck Institute for Ornithology en de Universiteit van Osaka in Japan twijfelen. Ze publiceren hun onderzoek, met een heel groot vraagteken erbij, in PLOS Biology van deze week.

In 1970 ontwikkelde de Amerikaanse psycholoog Gordon Gallup een proef voor chimpansees. Die mochten eerst een paar weken wennen aan een spiegel. In het begin reageerden ze agressief op hun spiegelbeeld, maar na een tijdje gingen ze gekke bekken trekken en bestudeerden ze plekjes van zichzelf die ze zonder spiegel niet goed konden zien. Etensresten tussen hun tanden bijvoorbeeld. Daarna kregen ze een stip op hun hoofd die ze alleen in de spiegel konden zien. De dieren raakten die stip vaak aan met hun handen, kijkend in de spiegel. Het bewijs was gelegd: ze herkenden zichzelf. In de vijftig jaar erna is deze test gebruikt voor verschillende andere apen (maar niet elke soort kan het), Aziatische olifanten, dolfijnen en een paar vogels.

Twijfel

Nu is het dus ook getest bij de gewone poetslipvis. Deze vissen zijn vijf tot zes centimeter groot. Ze komen veel voor op koraalriffen in de Rode Zee en in de Grote en Indische Oceaan en ze eten parasieten, schimmels en dood weefsel van de huid van andere vissen af. Ze zijn dus goed in het herkennen van abnormale plekjes op de huid van andere vissen.

In het experiment lieten de onderzoekers tien vissen eerst een paar weken wennen aan een spiegel. Net als bij de chimpansees vertoonden de vissen toen opmerkelijk gedrag. Ze zwommen agressief met hun mond tegen de spiegel aan en gingen op hun kop zwemmen, iets wat nog nooit eerder gezien was. Daarna kregen ze een bruine stip op de keel of op de linker- of rechterzijde van hun kop. Na het zien van de stip in de spiegel probeerden de vissen die eraf te schuren door over de bodem te schrapen. Ze slagen dus voor de test.

Het gedrag van de poetslipvissen in het experiment is te zien in onderstaande video’s:

Maar de onderzoekers twijfelden wat af tijdens hun experiment met die tien kleine visjes. Hun vragen zijn nu: de poetslipvis slaagde voor de spiegeltest, maar heeft hij zichzelf nou echt herkend? Is die spiegelproef wel geschikt voor dieren die niet eens ledematen hebben waarmee ze de stip kunnen aanraken? En kunnen menselijke onderzoekers het gedrag van vissen, die zó anders zijn dan zij, wel juist interpreteren?

Het raakt ook aan nog grotere vragen: wat is zelfherkenning eigenlijk? En betekent zelfherkenning ook meteen dat een dier zelfbewustzijn heeft?

Ze vroegen daarom Frans de Waal, de Amerikaans-Nederlandse primatoloog, werkzaam aan Emory University in Amerika, om een reactie in het tijdschrift. Hij beaamt dat het gedrag van de vissen lastig te interpreteren is. Ook denkt hij dat je de vraag of diersoorten een zelfbewustzijn hebben niet zo zwart-wit moet zien. Hij ziet het meer in gradaties. „Zou zelfbewustzijn kunnen ontstaan in verschillende lagen?”, vraagt hij zich af.

Tekening Kamagurka

    • Anne Martens