Al 22 jaar zonder Tocht, maar Friesland is er altijd klaar voor

Elfstedentocht Deze vrijdag is het 8.070 dagen sinds de laatste editie van 1997 – nooit was er een langere periode zonder Elfstedentocht. Maar „tot op stopcontactniveau” is alles klaar voor de volgende tocht.

De Elfstedentocht van 1963, met als winnaar Reinier Paping.
De Elfstedentocht van 1963, met als winnaar Reinier Paping. Foto ANP

Bij het eerste graadje vorst, laatst in januari, belden The New York Times en The Washington Post direct met Friesland. Zou het dan toch? Sinds deze winter kun je een verzekering afsluiten om een vakantie te annuleren als hij er eindelijk weer komt. Nooit stonden meer schaatsers te popelen om mee te doen. Maar of het er ooit nog van komt?

8.070 dagen wachten op de Elfstedentocht heet het vorige maand verschenen boek van sporthistoricus Jurryt van de Vooren. Deze vrijdag is het precies 8.070 dagen, ruim 22 jaar, geleden dat voor het laatst de ‘Tocht der Tochten’ werd geschaatst. Nooit duurde het wachten langer. Intussen groeit een generatie op met trending topic Maarten van der Weijden en zijn heroïsche tocht van afgelopen zomer, als zwemmer, bij twintig graden boven nul. Ooit nog klunen, stempelposten, ijstransplantaties? De Koninklijke Vereniging de Friesche Elf Steden beschikt over dikke draaiboeken en duizenden vrijwilligers. „Binnen 48 uur zijn wij er klaar voor”, verzekert voorzitter Wiebe Wieling.

De organisatie

Tot op „stopcontactniveau” heeft de Elfstedenvereniging volgens Wieling alles voorbereid voor een zestiende tocht. In de vorige recordperiode ‘zonder’, tussen de barre editie van 1963 en die van 1985, schetste weekblad Vrij Nederland de vereniging als een zieltogend clubje oudere mannen. ‘Nooit meer Elfstedentocht’, heette de nostalgische bijlage. Maar na tochten in 1985, 1986 en 1997 wil de koorts niet meer luwen. Er is geen sprake van veroudering van kennis of mensen, stelt Wieling (63). „De draaiboeken lijken in niets meer op die van 1997. Dit is een andere tijd. Maar bestuur, rayonhoofden, politie, brandweer, ziekenhuizen, EHBO en vrijwilligers; iedereen weet precies wat hij of zij moet doen.”

Sociale media zullen debuteren in de Elfstedentocht. Faciliteiten voor ongestoord dataverkeer zijn gereed volgens Wieling, die in 2007 Henk Kroes opvolgde als verenigingsvoorzitter. Onverwachte bewegingen van mensenmassa’s door oproepen op Facebook of Twitter? In 2012, toen sprake was van een tocht, werd onzin getwitterd uit Wielings naam, met zijn foto erbij. „We moeten dat goed in de gaten houden”, zegt hij. Twee miljoen toeschouwers worden verwacht, net als in 1997. Wel rekent de organisatie op ander gedrag. „Gezag wordt minder snel geaccepteerd”, stelt Wieling. Dus zijn er extra veiligheidsmaatregelen, op de wal en op het ijs. „Alle deelnemers een hesje, anders krijg je heel veel zwartrijders.”

Beelden van de Elfstedentocht in 1963, de zwaarste Tocht ooit. Tekst loopt door onder de video.

De vereniging besloot in 2014 dat alle leden, toen ongeveer 30.000, aan een volgende tocht mogen meedoen. Bij eerdere edities waren dat er maximaal 16.000. Toch verwacht Wieling geen problemen. „Met 15 centimeter ijs kunnen we dat aan, dat is wetenschappelijk getest.” De inschrijvingsprocedure is geen probleem. „Van de zomer hebben we met 300 vrijwilligers de inschrijving van 25.000 deelnemers geoefend in een lege hal.” Ook de start is berekend. „In een simulatieprogramma hebben we steeds duizend stipjes uit de startkooi gelaten. Zo kun je voorkomen dat opstoppingen ontstaan.”

Zonder de belasting van duizenden toerrijders hadden de wedstrijdrijders in 2012 kunnen rijden, geeft Wieling toe. Maar die variant blijft „onbespreekbaar”, hoe lang een volgende tocht ook uitblijft. „Dat is een van onze principes. Geen commercie, alleen vrijwilligers, en tocht en wedstrijd op één dag.” Maar de zondagsrust is niet langer heilig. „Als het alleen op zondag kan, dan op zondag.” Voor het eerst krijgen de vrouwen hun eigen wedstrijd. „Mannen en vrouwen zijn nu in alles gelijk. Evenveel prijzen en juryleden, zowel de mannen- als de vrouwenwedstrijd wordt gevolgd door twee quads met camera’s van de NOS.”

Nog zo’n principiële keuze van de Elfstedenvereniging: de NOS en de regionale Omrop Fryslân zenden de tocht uit. Andere zendgemachtigden hoeven volgens Wieling niet eens te bieden. „Rechten zijn er niet, wij willen van niemand geld.” De publieke omroep garandeert dat de commercie zoveel mogelijk buiten beeld blijft. Loopt de vereniging daardoor grote bedragen mis? „Onze begroting is geen geheim: 12,50 contributie per lid maal 33.000 leden is ongeveer vier ton. Daarvan zijn we jaarlijks 3,5 ton kwijt aan voorbereidingen. De tocht zelf kost twee miljoen euro. Dus zal de deelnameprijs tegen de honderd euro liggen.”

Tekst loopt door onder de foto’s.

Het ijs

Met zijn vlinderboortje zal Johan Hoogland in de aanloop naar een zestiende Elfstedentocht een gaatje maken in het ijs. Duimstok erin en dan kan hij, het rayonhoofd Sneek, antwoord geven op die ene brandende vraag: is het ijs al dik genoeg? Op hem krijgt de Elfstedenkoorts geen vat, hoe graag hij de tocht ook wil. „Ik ben blij dat ik Fries ben. Je moet de kop erbij houden. Vijftien centimeter ijs blijft vijftien centimeter ijs. Daar gaat geen centimeter af. Ook al wil de hele wereld anders.”

Als schaatsliefhebber en projectleider bij de gemeente, kwam Hoogland tijdens de tocht van 1997 in contact met de Elfstedenvereniging. Na een periode als assistent behoort hij sinds 2014 tot de 22 rayonhoofden, die elk verantwoordelijk zijn voor hun eigen deel van het traject. „Sneek is een complex rayon.” Eerste stad op de route, doorkomst van de wedstrijd ’s ochtends vroeg in het donker. En om de massa toerrijders veilig tussen de kademuren te leiden, is de route in Sneek sinds 2014 in tweeën gesplitst. „De helft linksom, de helft rechtdoor. Maar dat betekent ook twee keer zoveel obstakels, twee keer zoveel bruggen. Extra verlichting en kluunmatten.”

Het ‘kluunplaatsendraaiboek’ is operationeel, zegt Hoogland. Mobiele kluunvoorzieningen liggen klaar. „Frames van stalen trappen, vijftien voor elk van de negen kademuren, dan kom je op 135 frames, met specifieke afmetingen per locatie.” Op de dag van de tocht worden de frames opgehangen in ‘grondpotten’ die zijn gemaakt in de kademuur. „Allemaal getest.” Door de kluunplaatsen bij de bruggen gaat minder tijd verloren aan ijstransplantaties. „Dat doen we alleen nog als er midden in de stadsgrachten op de doorgaande route ergens een wak zit. Dan brengt de vogelwacht de eendjes ergens anders heen en gooien wij er ijs in.” Rayon Sneek is er klaar voor. „Tot op moer- en sleutelniveau.”

Beelden van de Elfstedentocht van 1929, de vierde editie, die werd gewonnen door Karst Leemburg. Tekst loopt door onder de video.

De schaatsers

„Elfstedenrijders zijn altijd in voorbereiding”, schrijft Van de Vooren. Duizenden draaien wekelijks hun rondjes op kunstijs, honderden doen elk jaar mee aan de Alternatieve Elfstedentocht op de Weissensee in Oostenrijk. Ook de winnaars van 1997 zijn er klaar voor. „Mijn vorm is beter dan de laatste jaren”, zegt Henk Angenent (51), die al heeft afgesproken om de toertocht te rijden met oud-wielrenner Kai Reus, de Friese zanger Syb van der Ploeg (De Kast) en ex-ploeggenoot Jan-Dirk Corts. „Ik ga 200 kilometer genieten, dat was er de laatste keer niet van gekomen.”

Klasina Seinstra, 22 jaar geleden winnares bij de vrouwen, rijdt nog wekelijks op Thialf met een groepje oud-schaatsers: Baukje Bron (derde in 1997), Yep Kramer, Ids Postma. „Ik noem het onderhoud”, vertelt ze, vlak na terugkeer van de Weissensee. Goed dat er de volgende keer een aparte vrouwenwedstrijd is, vindt Seinstra (50). „Dat is overzichtelijker, beter, mooier.” In 1997 waren er geen camera’s om haar strijd met nummer twee Gretha Smit in beeld te brengen. „Terwijl het zo spannend was, met een surplace op het laatst.” Bij haar huldiging ontbrak de krans. „Achteraf zeg je: dat had anders gemoeten.”

Als ploegleider van Schaatsdames.nl komt Seinstra bij een volgende tocht in een „spagaat”. Ze wil zelf graag de toertocht rijden, maar haar ploeg heeft met Manon Kamminga en Lieke Splinter kanshebbers in de wedstrijd. „Dat zal spannend zijn als ik onderweg hoor dat er een paar van ons in een kopgroep zitten. En de huldiging zal ik missen.” Maar het draaiboek voor de ploeg ligt vast: 25 vrijwilligers, acht verzorgingsposten onderweg. „Wij zijn er klaar voor. Kom maar op.”