Schubert onvoltooide ‘Achtste’ uit een smartphone

Schubert Voltooid Kan kunstmatige intelligentie de Onvoltooide van Schubert afmaken? De Chinese techgigant Huawei en componist Lucas Cantor deden een poging.

De première van de door Huawei-software en componist Lucas Cantor voltooide Schubert was in de Londen door het English Session Orchestra met dirigent Julian Gallant.
De première van de door Huawei-software en componist Lucas Cantor voltooide Schubert was in de Londen door het English Session Orchestra met dirigent Julian Gallant. Foto Theo Cohen

Met grote woorden als ‘iconisch’ en ‘historisch’ wilde de Chinese techgigant Huawei de wereld maandag in een Londense concertzaal overtuigen van de scheppende kracht van kunstmatige intelligentie. Met behulp van een ‘slimme’ smartphone vroeg het bedrijf de Amerikaanse componist Lucas Cantor de Onvoltooide van Franz Schubert af te maken.

Deze Achtste Symfonie is geen klassiek vierluik, maar telt slechts twee delen. Na wat schetsen voor een scherzo besloot Schubert het werk voor gezien te houden. Hij keek er in de resterende zes jaar van zijn korte leven niet meer naar om. In die periode schreef hij wel zijn Negende, dus de symfonie als vorm bleef hem boeien.

Is het werk dan voltooid of onvoltooid? Over deze vraag woedt al anderhalve eeuw debat. De roemruchte bijnaam Unvollendete geeft geen uitsluitsel, want die kreeg de Achtste pas vier decennia na Schuberts dood. De ene kant beweert dat de componist bewust koos voor de tweedeligheid, anderen betogen dat het scherzo-fragment bewijst dat hij er nog niet klaar mee was. Twee musicologen breiden in het verleden ieder een einde aan de symfonie. De verschillen zijn klein. Beiden schreven een orkestratie van het overgeleverde scherzo, en kozen als slotdeel voor de ‘Eerste Entr’acte’ uit Schuberts toneelmuziek Rosamunde. Op een nieuw album van het ensemble Concentus Musicus Wien staat een van deze versies.

Amerikaan Cantor koos met de Chinese smartphone een andere benadering. „Die eerste twee delen van de Achtste zijn hun tijd ver vooruit”, vindt hij. „Ik geloof dat Schubert dit besefte. De inzichten en vaardigheden moesten eerst verder rijpen. Had de dood hem nog drie decennia ongemoeid gelaten, dan kende de geschiedenis nu geen Onvoltooide.”

‘Ideale brainstormpartner’

Cantor wilde daarom de Achtste afmaken met nieuwe muziek in de geest van Schubert. Hij leerde de kunstmatige intelligentie in de smartphone Schuberts muzikale taal door hem te voeden met zoveel mogelijk melodieën uit diens werk. Eenstemmig, dat dan weer wel. Het computerbrein antwoordde met wat je op zijn best nieuwe melodiemengsels kunt noemen. „Het toonde zich een ideale brainstormpartner. Nooit moe. Geen gezeur. Gewoon ideeën spuien. Een werkpaard zonder emoties”, zegt Cantor. Hoe het proces precies in zijn werk gaat, blijft in het midden. Wel dat Cantor te kust en te keur de door de smartphone gesuggereerde melodietjes orkestreerde en bewerkte.

Voor de Chinese multinational lijkt het Schubert-project vooral onderdeel van een charme-offensief: de technologie is inspiratiebron, een wereldverbeterend middel. Huawei ligt onder vuur: de financieel directeur werd op verzoek van de Verenigde Staten in Canada aangehouden en er zijn verdachtmakingen over diefstal van bedrijfsgeheimen en het inbouwen van spionage-software in netwerken.

En dan was er nog de frontale aanval op China van de Amerikaanse beursgoeroe George Soros anderhalve week geleden bij het World Economic Forum in Davos. Hij beweerde dat het regime van Xi Jinping kunstmatige intelligentie benut om de bevolking te onderdrukken en dat bedrijven als Huawei „een gevaar voor de rest van de wereld vormen”.

Kan een Voltooide Schubert het geloof in de goede bedoelingen van Huawei versterken? De halfvolle Londense Cadogan Hall beleefde maandag de wereldpremière door het English Session Orchestra met dirigent Julian Gallant. De ‘symbiose’ tussen mens en machine klonk als China dat botst op Hollywood in Wenen. Op zich levert de samenwerking fascinerende klanken op, maar Schubert verdwijnt volstrekt in het duister. Van de muzikale legoblokjes uit zijn smartphone heeft filmcomponist Cantor een bont bouwwerk in elkaar gezet, met hier en daar een bombastisch Hollywood-ornament. Vooraf vanaf het toneel ronkend aangeprezen als „een historische gebeurtenis”, lost de Voltooide meteen op na het slotakkoord.