Matti Nykänen: fenomenale schansspringer in een stuurloos leven

Matti Nykänen 1963-2019 De paradijsvogel is dood. Onverwacht stierf de Fin Matti Nykänen (55), de beste schansspringer ooit. Na alle sportieve criteria te hebben overstegen, verdronk hij in het leven.

Schansspringer Matti Nykänen tijdens de Winterspelen van 1984 in Sarajevo.
Schansspringer Matti Nykänen tijdens de Winterspelen van 1984 in Sarajevo. Foto AFP

Van de vele typeringen die in de Finse pers over Matti Nykänen verschenen, was die in de krant Ilta-Sanomat het raakst: ‘Eén van de grootste paradoxen in het leven’. De maandag als 55-jarige overleden schansspringer ten voeten uit. Nykänen was een fenomenaal vliegend mens, die na zijn laatste landing in 1991 een stuurloos leven leidde.

Waar te beginnen in het rijke leven van Nykänen? In Jyväskylä, een stadje van zo’n 140.000 inwoners, een kleine 300 kilometer ten noorden van Helsinki, waar hij in 1963 is geboren? Of in het half zo kleine Lappeenranta, nabij de Russische grens, waar de voormalige schansspringer vrij onverwacht zijn laatste adem uitblies? De precieze doodsoorzaak is niet bekendgemaakt, maar er zou een verband zijn met de vorig jaar bij Nykänen vastgestelde diabetes.

In Jyväskylä dan maar, de plek waar Nykänen als jongen op een heuvel de beginselen van het skivliegen leerde. Gewoon, omdat zijn vrienden ook ‘vlogen’; vanaf een schansje genaamd ‘Karmitsa’. Niks vreemds, want schansspringen is populair in Finland. Maar de kleine Matti vloog net iets beter en net iets verder dan zijn leeftijdsgenoten, ontdekte trainer Matti Pulli, die zich over de talentvolle zoon van een taxichauffeur ontfermde.

Duo Matti & Matti

Het duo Matti & Matti was geboren. En dat zou de wereld merken, want tussen 1981 en 1991 vloog Nykänen een formidabele erelijst bijeen, met vier olympische en vijf wereldtitels als uitschieters.

Nykänen was een stilist, een schansspringer voor wie de lucht zijn biotoop was. Eenmaal los van de schans was de Fin in zijn element. Dan voelde hij zich zo vrij als een vogel, hoefde-ie niet na te denken en geen moeilijke beslissingen te nemen. Terug op aarde was de wereld gecompliceerd. Om een uitweg in dat doolhof te vinden, greep Nykänen hartstochtelijk naar de drank en veranderde zijn goedmoedigheid al te vaak in agressie.

Hoezeer hij zijn best deed, Nykänen kreeg naast de schans zijn leven maar niet op orde. Pijnlijk vanwege zijn status als beroemde Fin. Zijn uitspattingen werden veelvuldig vastgelegd door camera’s, waardoor smeuïge details de Finse huiskamers binnendrongen. Vreemd genoeg tastten die sappigheden niet zijn populariteit aan. Nykänen bleef Nykänen, dé sportheld van Finland.

De horecawereld werd Nykänens nieuwe leefomgeving. Hij figureerde als kelner, popzanger en kortstondig zelfs als stripper, zonder ergens in uit te blinken. Zonder de schans overheerste de eenvoud. En voortdurend lonkten de verleidingen van drank, drugs en vrouwen, bekoringen waarvan Nykänen geen afstand kon nemen, met twee gevangenisstraffen – wegens gewelddadigheid – en vier echtscheidingen tot gevolg. Na alle sportieve criteria te hebben overstegen, verdronk Nykänen in het leven.

Alcoholmisbruik

Zijn tragiek was dat Nykänen zijn status als beroemde Fin niet wist uit te munten. Het gebrek aan opleiding had hij ermee kunnen compenseren. De schansspringer wist alleen niet hoe. En goede adviezen verzonken al snel in alcohol. Nykänen miste het vermogen zich maatschappelijk te ontwikkelen. Zelfs in de sport waarin hij twee decennia masterclasses had gegeven, was geen plaats voor het genie. Nykänen dreef af naar de zelfkant van het leven, gestimuleerd door de aanname dat hij met zijn populariteit fouten kon toedekken. De gevierde schansspringer werd aldus een van de obsceenste beroemdheden van Finland.

De dood van Nykänen, bijgenaamd de Maradona van het schansspringen, kwam ondanks zijn bekritiseerde levenswijze hard aan in Finland, maar ook ver daarbuiten, met uitgebreide necrologieën in bijvoorbeeld de Britse The Guardian tot de Duitse Frankfurter Allgemeine Zeitung.

De Finse media schonken hem de eer van een overleden staatshoofd, waarbij de nadruk op zijn prestaties als sportman werd gelegden niet op zijn wankele levenswandel daarna. Een Finse sportpsycholoog verwoordde die voorkeur het best met zijn opmerking, dat de waarde van een mens groter is dan zijn zwakte.