Hoe zal het de bekeerling vergaan?

Religie Voormalig PVV’er Joram van Klaveren is bekeerd tot de islam. Hij zal een „tamelijk individualistische moslim” zijn, verwacht een theoloog.

Bezoekers van de Selimiye Moskee in Haarlem.
Bezoekers van de Selimiye Moskee in Haarlem. Foto Koen Suyk/ANP

De tekst op de website van de Stichting Bekeerling windt er geen doekjes om. Jazeker, de bekering tot de islam is een feest. Belangstelling van de buitenwereld is gegarandeerd. Maar dan?

„Je kent het wel. Je wordt moslim”, aldus de organisatie die islamitische bekeerlingen begeleidt. „De eerste week vliegen de omhelzingen, kusjes en felicitaties je om je oren. Best-feeling-ever… Maar dan begint het pas. Jouw familie staat misschien niet achter je keuze [...]. Jouw vriendinnen? Die zien je niet meer zitten omdat je bent ‘veranderd’. En de moslims dan die de eerste dagen zo blij voor je waren? Druk met hun eigen leven. Is dit het geloof?”

Hoe zal het Joram van Klaveren vergaan? Het voormalig PVV-Kamerlid maakte maandag bekend zich tot de islam te hebben bekeerd. Hij had na bronnenonderzoek voor een boek ontdekt dat de Koran heel anders in elkaar zat dan aanslagplegers en andere jihadisten deden voorkomen. De islamitische theologie inspireerde hem. Ook kon hij als gereformeerd opgevoed gelovige steeds minder met christelijke dogma’s zoals de kruisigingsdood van Christus. „Ik wil geen offers. Ik wil barmhartigheid”, zei Van Klaveren bij de EO.

Met zijn bekering voegt Van Klaveren zich bij de groeiende groep van ongeveer 17.000 bekeerlingen die de islamitische gemeenschap in Nederland (ongeveer 850.000 gelovigen) telt. Het nieuws over zijn bekering was maandag op sociale media het verhaal van de dag. Zijn boek staat volop in de belangstelling. Hoe zal het hem verder gaan?

Lees ook het interview met Joram van Klaveren: ‘Ik wil de islam met alle liefde uitleggen’

Zinzoeker

Dat hangt van twee dingen af, zeggen deskundigen. Ten eerste van het soort motivatie voor zijn bekering en geloof, en daarnaast van de gemeenschap waarbinnen Van Klaveren zijn geloof wil praktiseren. De vraag is of beide veel houvast zullen bieden.

„Van Klaveren biedt een mooi voorbeeld van een intellectuele motivatie van een bekeerling”, zegt Joke van Saane. De hoogleraar godsdienstpsychologie aan de Vrije Universiteit – waar Van Klaveren ooit godsdienstwetenschappen studeerde – deed veel onderzoek onder bekeerlingen. „Zijn toelichting past bij actieve zinzoekers die bronnenonderzoek doen, kritisch vergelijken etcetera”, zegt ze. „Zoiets kan gemakkelijk tot heel nieuwe inzichten leiden, die hem ook weer buiten de islam kunnen brengen. Want een religieus systeem klopt nooit helemaal.”

Een intellectuele motivatie, zegt Van Saane, is minder krachtig dan bijvoorbeeld een bekering na een grote, persoonlijke crisis. Of het opgaan in een heel nieuwe (vrienden-)groep, zoals bij bekeerde jihadisten gebeurt. Waarmee niet is gezegd dat de godsdienstwetenschapper de stap van Van Klaveren niet serieus neemt. Van Saane: „Mij viel juist op dat Van Klaveren zijn stap richting islam vrij klein hield, niet erg aanzette. Ik vond dat geloofwaardig overkomen. Ik zag er geen pr-stunt in om aandacht voor zichzelf of zijn boek te generen.”

Mohamed Ajouaou, die in 2014 een boek schreef over de geloofspraxis van moslims, begrijpt Van Klaverens motivatie. Maar daar is helemaal geen bekering voor nodig, zegt de VU-docent en islamitisch theoloog. „Zijn verhaal over die bronnen-interpretatie is een vrij zwakke motivatie en oppervlakkige legitimering. Een bekering is een ingrijpende breuk met je verleden. Daarvoor is veel meer nodig.”

Het zoeken naar nieuwe zingeving bijvoorbeeld, waarover Van Klaveren het ook heeft. Ajouaou: „Ik kan me goed voorstellen dat hij die zingeving en rust in de islam vindt, zeker na de enorme onrust en spanning die zijn PVV-tijd heeft veroorzaakt. Hij wil misschien verlost worden van die onrust door de tegenpool van de PVV, de islam, op te zoeken.”

Dogma

VU-hoogleraar Van Saane ziet daarbij logica in de overgang van een gereformeerd naar een islamitisch geloofssysteem. „De systemen lijken op elkaar. In beide is er vrij veel nadruk op dogma, met consequenties voor gedrag”, zegt ze. „Van Klaveren heeft een gelijksoortige structuur gevonden, waardoor hij zich snel op zijn gemak kan voelen. Een overgang naar het boeddhisme, dat veel minder dogma’s en rituelen kent, zou moeilijker zijn geweest.”

Zowel Van Saane als Ajouaou verwacht niet dat Van Klaveren zich in een moskee-structuur zal opsluiten, maar eerder aan de rand ervan zal verblijven. Van Saane: „Imam Azzedine Karrat, die bij zijn geloofsbelijdenis aanwezig was, is juist actief in gemeenschappen die heel open naar de samenleving toe zijn.” Ze kent Karrat als een ingetogen imam „die niet met Van Klaveren als een soort trofee voor de islam door het land zal trekken”.

Ajouaou verwacht dat Van Klaveren „als tamelijk individualistisch moslim” door het leven zal gaan. „Het zal lastig voor hem zijn om bijvoorbeeld bij een Turkse of Marokkaanse moskee aansluiting te vinden, ook omdat zijn vrouw christen blijft.”

De docent denkt dat de doorsnee moslim niet vijandig op Van Klaveren zal reageren vanwege diens verleden als PVV-politicus. „Ik denk dat veel moslims zullen zeggen: ‘In de praktijk valt hij erg mee. Iemand die ooit in het parlement zat, komt nu bij ons. Er is dus nog altijd hoop.’”