Opinie

    • Michael Hiltrop

Filantropen zijn niet heilig, wel nuttig

Filantropie Financiële weldoeners moeten kritisch benaderd worden, maar bied ze ook een uitgestoken hand, betoogt .

Illustratie Hajo

In hun opinieartikel (Foute filantropen bedreigen de democratie, 2/2) formuleren Menno Bosma en Roeland Muskens drie punten van kritiek op de filantropie. Ten eerste dat de filantroop door middel van filantropie te vaak persoonlijke belangen nastreeft, ten tweede dat de oplossingen van de filantropen vaak het grote kapitaal ten goede komen, en ten derde dat ze vaak te gesloten opereren.

Hoewel de auteurs bevlogen schrijven en goed aansluiten bij de discussie over de belastingmoraal onder een groep superrijken, een discussie die Rutger Bregman in Davos heeft aangezwengeld, is het belangrijk om hun verhaal te nuanceren. Het artikel zou lezers het idee kunnen geven dat filantropie een gevaar is voor de Nederlandse democratie, omdat er geen duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen de manier waarop filantropie in Nederland en in de Verenigde Staten georganiseerd is.

Er zijn echter drie grote verschillen. Het eerste verschil is de ingenieuze fiscale oplossing die in Nederland bedacht is en die goed aansluit bij de kritiek van Bosma en Muskens. Het Nederlandse systeem drukt filantropen in een juridisch keurslijf als zij met fiscaal voordeel willen schenken. Om zich als Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI) te kwalificeren, moet een instelling zich voor minimaal 90 procent inzetten voor het algemeen nut. Dit voorkomt twee van de drie eerdergenoemde kritiekpunten van de auteurs, namelijk het nastreven van persoonlijke belangen en het gesloten opereren.

Lees ook: Foute filantropen bedreigen de democratie

Bosma en Muskens dragen het voorbeeld aan van oliemagnaat Charles Koch die zijn geld wil inzetten om tegenstanders van klimaatverandering te bestrijden. Dat zou in Nederland niet als algemeen nut gelden en dus niet als filantropie bestempeld worden. Ook de kritiek over de geslotenheid van de filantropie gaat in Nederland niet op, omdat de ANBI een jaarlijkse publicatieplicht heeft, waaronder een actueel verslag van de uitgeoefende activiteiten.

Onmisbaar

Ten tweede wordt nergens in het artikel genoemd dat filantropie en de overheid goed naast elkaar kunnen bestaan. In 2017 is het Manifest Filantropie is onmisbaar in onze samenleving aangeboden aan de Tweede Kamer. Het Manifest spreekt naast de mogelijkheden die filantropie de Nederlandse samenleving biedt, ook over de lange Nederlandse traditie van filantropie. Waarom zouden we in de 21ste eeuw de filantropie niet kunnen gebruiken voor het algemeen nut?

Lees ook: Dit zijn de gulste filantropen van Nederland

Ten derde staan de lessen die in het artikel genoemd worden, ver af van de Nederlandse werkelijkheid. De eerste les, dat filantropen hun geld beter niet op een immorele manier kunnen verdienen, ook al schenken ze het daarna aan de samenleving, klinkt nobel. Maar het verdienen van geld op een immorele manier, zoals door alcohol- en tabaksproducenten, is in ons land eerder uitzondering dan regel.

Niet per se immoreel

De meeste filantropen hebben geprofiteerd van het kapitalistische systeem, waarin de combinatie van hard werken en geluk hebben kan resulteren in een groot vermogen. Dit hoeft niet per se immoreel te zijn. En hoewel ik groot voorstander ben van een progressief inkomsten- en vermogensbelastingstelsel, kunnen belastingen het verkrijgen en behouden van een groot vermogen wel verminderen, maar nooit helemaal tegenhouden.

De tweede les – dat filantropen voorbij hun eigen interesses moeten kijken – lijkt mij een kwestie van smaak. Dat de ene filantroop wil helpen bij het verbeteren van de mogelijkheden voor kansarme kinderen en de andere bij het ondersteunen van bedreigde diersoorten, zou niet moeten betekenen dat de samenleving de filantropen op alle groepen wijst die zij niet helpen. We zouden ze juist moeten danken voor hun giften en andere hulpbehoevenden moeten ondersteunen. Zo versterken we elkaar, in plaats van elkaar tegen te werken.

Lees ook: Nagel donateur niet aan charitatieve schandpaal

De derde les – meer transparantie – is gezien het bestaan van de ANBI geen groot probleem in Nederland. Elke ANBI heeft zich aan de publicatieregels te houden en ieder die het idee heeft dat een ANBI hierin tekortschiet, kan contact opnemen met het ANBI-team van de Belastingdienst.

Cokes-monopolie

Nog één observatie: al eeuwen worden filantropen herinnerd om hun giften. De Frick-collectie is een prachtige kunstverzameling in New York, waarvan een deel in 2015 in het Mauritshuis te zien was. De kolen- en staalmagnaat Henry Frick was verantwoordelijk voor het bijeenbrengen en openbaar maken van de prachtige collectie. De middelen om de collectie bijeen te brengen, verwierf Frick door zijn cokes-monopolie, dat hij opbouwde door werknemers veel te weinig te betalen en stakingen hardhandig de kop in te drukken. Daarbij vielen ook dodelijke slachtoffers.

Lees ook: De dure smaak van een magnaat uit Manhattan

Frick wordt echter vooral herinnerd door zijn kunstcollectie en niet door zijn handelen tijdens zijn leven. Het is aan ons, observanten van het verleden, om Frick niet te zien als een heilige die zijn kunstcollectie aan het algemene publiek heeft geschonken, maar als een malafide geluksvogel wiens handelen gunstig uitpakte voor hemzelf en zijn vermogen. Met die gedachte in ons achterhoofd, mogen we best genieten van Ingres’ Portret van gravin d’Haussonville.

Het is dus van belang filantropen kritisch te bezien. Maar welwillende filantropen, die hun al dan niet op een morele manier verdiende vermogen aanbieden voor het algemeen nut, moet een uitgestoken hand geboden worden. Zolang we filantropen maar beschouwen als geluksvogels, en niet als heiligen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

    • Michael Hiltrop