Robert Biedron, de hoop van progressief Polen

Hij tart met zijn openlijke homoseksualiteit en atheïsme de conventies van zijn land. Maar veel Polen hopen dat Robert Biedron met zijn nieuwe partij politiek links nieuw elan kan geven.

Robert Biedron bij de bekendmaking van de naam van zijn partij in Warschau.
Robert Biedron bij de bekendmaking van de naam van zijn partij in Warschau. Foto Czarek Sokolowski/AP Photo

Duizenden mensen met Poolse en Europese vlaggetjes scanderen afwisselend „Robert, Robert”, „grondwet, grondwet” en „vrije pers” door een congreshal aan de rivier de Wisla in Warschau. Op het podium spreekt Robert Biedron, de hoop van progressief Polen die alle conventies in – en over – het conservatieve en katholieke land tart.

Biedron (42) is openlijk homoseksueel en atheïst. Hij heeft gepleit voor het toelaten van vluchtelingen, het legaliseren van abortus en het sluiten van kolenmijnen. En hij belooft de schade te herstellen die het beleid van de regerende Recht en Rechtvaardigheid-partij heeft toegebracht aan de rechtsstaat en de relatie met de Europese Unie.

Lees ook: Het grote gevaar voor Europa komt nu van binnenuit

Daarom wordt niet alleen in Warschau maar ook in Brussel en andere Europese hoofdsteden uitgekeken naar hoe zijn partij het zal doen bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in mei en het Poolse parlement in oktober.

Jaren van politieke oorlog

Deze zondag maakte Biedron zijn politieke programma en de naam van zijn partij bekend: Lente (Wiosna). Dat is wat hij belooft „na een lange, donkere en sombere winter” en „jaren van politieke oorlog van Polen tegen Polen”.

Politiek in Polen is synoniem met polarisatie. Sinds 2015 regeert de partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) met een absolute meerderheid. De partij heeft sindsdien verregaande maatregelen genomen om haar grip op publieke media en de rechtspraak te versterken en heeft het daarom aan de stok gekregen met Brussel. Ondanks protesten in steden, blijft de steun voor PiS op het platteland groot. De oppositiepartij, Burgerplatform (PO), profiteerde niet tijdens de lokale verkiezingen eind vorig jaar.

De grijze, maar jong ogende Biedron belooft zijn aanhang dat hij het helemaal anders gaat doen. En zijn boodschap van „verandering, eindelijk” slaat aan. Nog voordat zijn partij een naam of een programma had, stond deze derde in landelijke peilingen, met tien procent van de stemmen. In enquêtes over de persoonlijke betrouwbaarheid van politici scoort hij nog hoger.

Persoonlijk charisma

Biedron profileert zich als politieke buitenstaander en laat zich graag vergelijken met Emmanuel Macron. Net als de Franse president is hij niet écht nieuw in de politiek. Hij studeerde politicologie en verwierf landelijke bekendheid als LHBT-activist. Na een termijn als parlementariër werd hij vier jaar geleden gekozen tot burgemeester van de provinciestad Slupsk. Net als zijn internationale idolen moet hij het meer hebben van persoonlijk charisma en een boodschap van hoop en verandering, dan van concrete beleidsplannen of politieke prestaties.

Toch ziet Lukasz Kuczminski (46) in hem „een natuurlijke leider en onze enige hoop op een toekomst als democratisch, vrij en tolerant land binnen de EU”. Kuczminski heeft zijn werk als toeristengids onderbroken om met de bus uit Krakau te komen voor deze bijeenkomst. Rechtenstudente Olga Baczkowska (23) uit Warschau is er nog niet zeker van dat ze op Biedron zal stemmen, omdat ze bang is dat hij de kiesdrempel van vijf procent niet haalt. „Mensen van buiten de stad zullen denk ik niet snel op hem stemmen.” Al waardeert ze dat Biedron zelf uit een klein dorp in het zuiden van Polen komt en de afgelopen maanden een tournee maakte door het hele land om mensen te laten meedenken over zijn programma.

In elkaar geslagen

Biedrons streven is het duopolie van de conservatieve populisten van Recht en Rechtvaardigheid (PiS) en het centrumrechtse Burgerplatform (PO) te doorbreken. Die twee partijen maken sinds Polen in 2004 lid werd van de EU om de beurt de dienst uit en bestrijden elkaar met giftige retoriek. Die verbale oorlog is volgens sommigen mede de oorzaak van de moord op Pawel Adamowicz, de burgemeester van Gdansk, drie weken geleden. Biedron lanceert zijn partij precies op het moment dat veel mensen snakken naar redelijkheid en rust in het politieke discours.

Lees ook: Moord Gdansk toont Poolse polarisatie

Als homorechtenactivist en parlementariër had Biedron zelf ook met geweld te maken. Hij werd naar eigen zeggen regelmatig in elkaar geslagen. Maar als burgemeester overkwam hem dat niet meer. Vroeger „gooiden mensen stenen naar me. Nu willen ze me knuffelen en kussen”, zei hij in 2015 in NRC over die verandering.

„Alleen het feit dat hij als openlijk homoseksueel en criticus van de katholieke kerk werd gekozen tot burgemeester van een niet erg progressieve stad is al een politieke verdienste”, zegt oud-politica en activiste Wanda Nowicka. „Het zegt veel over zijn uitstraling, zijn persoonlijkheid en zijn leiderschap. Maar het zegt ook veel over Polen. We zijn niet zo dom en extreem conservatief als wordt gedacht.”

Krabbenmand van linkse partijen

Biedron en Nowicka hebben een gezamenlijke geschiedenis in de krabbenmand van linkse partijen in Polen, die telkens fuseerden, herdoopt werden en ruziënd ten onder gingen. Bij de verkiezingen van 2015 was de score zo dramatisch dat geen enkele sociaal-democratische partij de kiesdrempel haalde om in het parlement te komen.

Meer nog dan weerstand tegen zijn homoseksualiteit of afkeer van de kerk zal Biedron om succesvol te zijn het „wantrouwen tegen links” moeten wegnemen, zegt Ryszard Luczyn van de denktank Polityka Insight. Dat wordt nog sterk geassocieerd met het communisme waar Polen zich dertig jaar geleden van bevrijdde.

De vraag is of het Biedron echt lukt zich te manoeuvreren tussen de tweestrijd van PiS en PO. Dat hij dat probeert leidt tot veel irritatie en kritiek bij PO en in daaraan gelieerde media. De grootste oppositiepartij heeft kleine partijen kunnen overtuigen bij de komende verkiezingen een blok te vormen tegen PiS, dat met een absolute meerderheid regeert, maar Biedron verkiest de Alleingang. Ook distantieert hij zich niet volledig van het beleid van PiS, zo is hij voorstander van populaire maatregelen als de verhoging van de kinderbijslag voor grote gezinnen. Al moet die voor hem worden uitgebreid naar kleine gezinnen en alleenstaande ouders.

‘Biedrons ego is een obstakel’

Volgens zowel Luczyn als Nowicka is de omvang van Biedrons ego zijn voornaamste obstakel op weg naar succes. Toen hij zijn terugkeer in de nationale politiek aankondigde, gebruikte hij daarbij grote woorden als „ik zwem tegen de stroom in en ik blijf winnen, waarom zou ik daarmee ophouden”. En „ik accepteer de uitdaging om de beweging die het gezicht van dit land zal veranderen te leiden”. Een verwijzing naar historische woorden van paus Johannes Paulus II, de enige Pool die nog door al zijn landgenoten aanbeden wordt.

„Hij doet, nogal schaamteloos, alsof hij de enige is die Polen kan ‘redden’,” zegt analist Luczyn. „En hij gelooft dat niemand hem kan tegenhouden.” Als de verkiezingen dit jaar voor hem goed verlopen, is de verwachting dat hij zich in 2020 kandidaatstelt voor het presidentschap van Polen.

Dit is het eerste verhaal van onze nieuwe correspondent in Midden-Europa en de Balkan, Emilie van Outeren.