Recensie

Recensie Theater

Rau zet in ‘120 Tage von Sodom’ het thema machtsmisbruik op scherp

Recensie Milo Rau wil niet dat het theater de werkelijkheid laat zien, maar dat het zelf de werkelijkheid wordt. Vaak lukt dat, maar in zijn stuk over machtsverhoudingen ‘Die 120 Tage von Sodom’ is hij net niet radicaal genoeg.

Scène uit Die 120 Tage von Sodom van Milo Rau, naar de film van Pier Paolo Pasolini.
Scène uit Die 120 Tage von Sodom van Milo Rau, naar de film van Pier Paolo Pasolini.
    • Marijn Lems

In het programma Brandhaarden van Internationaal Theater Amsterdam staat ieder jaar een toonaangevende theatermaker centraal. In de editie van 2019 is dat de Zwitserse Milo Rau, die zich de afgelopen jaren tot de meest spraakmakende regisseur van Europa heeft ontwikkeld. In zijn werk gaat het theater een spannende verhouding aan met de realiteit. Om een gevoel van authenticiteit te versterken, werkt Rau vaak met niet-professionele spelers (Lam Gods, La reprise), laat hij zijn cast autobiografische verhalen vertellen (The Dark Ages, Empire), maakt hij documentaire reconstructies van waargebeurde feiten (Hate Radio, Five Easy Pieces) of zoekt hij vormen op die niet van de realiteit te onderscheiden zijn (The Moscow Trials, The Congo Tribunal). Het doel van zijn werk is „niet om de realiteit voor te stellen, maar om de voorstelling zelf reëel te maken”, zegt Rau.

Die focus op het reële is sterk voelbaar in Die 120 Tage von Sodom, de voorstelling die Rau in 2017 in samenwerking met Schauspielhaus Zürich en Theater HORA maakte. In de film Salò o le 120 giornate di Sodoma uit 1975 van Pier Paolo Pasolini, waarop het stuk gebaseerd is, ontvoeren vier welgestelde fascistische leiders een groep jonge mannen en vrouwen naar een kasteel, waar ze gedurende 120 dagen worden onderworpen aan allerhande seksuele en sadistische scenario’s, en uiteindelijk worden vermoord.

Lees ook de recensie van Rau’s Lenin dat vorige week werd opgevoerd op Brandhaarden: Bij Milo Rau zijn Lenin en Stalin levensecht

Theater HORA werkt uitsluitend met acteurs met een geestelijke beperking, en in zijn hervertelling van de beruchte film laat Rau de HORA-spelers de rol van de slachtoffers spelen, terwijl de acteurs van het Schauspielhaus de fascisten zijn. Die opzet leidde in de aanloop naar de première, zoals bijna gebruikelijk voor Rau’s stukken, tot grote ophef: het leek op zijn minst smakeloos om de vernederingen die de personages in Pasolini’s werk ondergaan door mensen met het Syndroom van Down te laten opvoeren.

Het interessante aan Rau’s recente werk is echter dat het de relatie tussen daders en slachtoffers vaak centraal stelt, en bestaande machtsverhoudingen wil ontmantelen. Ook Die 120 Tage von Sodom is geen klakkeloze hervertelling; het is eerder een mengvorm van theater en live filmopnames, een montage van autobiografische monologen, persoonlijke interviews en nagespeelde scènes uit het bronmateriaal. Aan de hand van persoonlijke anekdotes van de spelers worden de thema’s van het stuk gerelateerd aan hun eigen levens.

Gedwongen huwelijk

Zo wordt een gedwongen huwelijk gespeeld door HORA-actrice Julia Hausmann, die eerder over haar eigen huwelijksreis vertelde. En Schauspielhaus-acteur Michael Neuenschwander vertelt over hoe hij en zijn vriendin besloten hun ongeboren kind te laten afdrijven toen het Syndroom van Down werd geconstateerd.

Scène uit Die 120 Tage von Sodom van Milo Rau.

In een van de sterkste scènes geeft Michael Neuenschwander aan de HORA-spelers een workshop ‘theatraal verkrachten’, waarin hij zijn collega Dagna Litzenberger Vinet als demonstratie-object gebruikt. Zo zet Rau het thema van machtsmisbruik en exploitatie op scherp: waar gaat welwillende medewerking van een acteur over in grensoverschrijdend gedrag? De kwestie wordt nog pijnlijker onderstreept als een andere actrice vervolgens vertelt over haar eigen aanranding.

In tegenstelling tot Pasolini’s film, waarin de ontvoerde slachtoffers nauwelijks tekst hebben en nooit autonome wezens met een eigen persoonlijkheid worden, legt Rau in Die 120 Tage von Sodom door de afwisseling tussen fictie en realiteit steeds de nadruk op de menselijkheid van zijn acteurs. Je kan je echter afvragen of hij wel radicaal genoeg is: door de acteurs zonder beperking de leiding te laten nemen, en de rollen van onderwerper en onderworpene niet om te draaien, benadrukt zijn stuk vooral de kwetsbaarheid van de HORA-spelers. In zijn oefening in empathie geeft hij de macht net te weinig uit handen.