Twee presidenten: welk land doet er zaken met wie?

Diplomatie Als de regering van een land niet meer wordt erkend, zoals nu met het Maduro-regime, heeft dat gevolgen voor diplomatiek verkeer.

Demonstranten dragen de vlag van Venezuela met zich mee tijdens een protest in Caracas op 30 januari tegen de regering-Maduro.
Demonstranten dragen de vlag van Venezuela met zich mee tijdens een protest in Caracas op 30 januari tegen de regering-Maduro. Foto Yuri Cortez/AFP

Even bellen met Venezuela? De politieke chaos in het Zuid-Amerikaanse land kost diplomaten heel wat hoofdbrekens. Want wíe moeten ze straks bellen?

Dit weekend verliep een aan de zittende president Maduro gericht Europees ultimatum ‘om vrije en eerlijke verkiezingen te houden’. Verschillende EU-landen, waaronder Nederland, dreigden vorige week oppositieleider en parlementsvoorzitter Juan Guaidó te erkennen als interim-president, als die stembusgang niet wordt uitgeschreven.
Maandagochtend voegden enkele EU-landen, waaronder Nederland, de daad bij het woord: zij erkennen Guiadó. Als ‘legitiem’ waarnemend president mag hij nu verkiezingen uitroepen, stellen zij. Maar daarmee zijn Maduro en zijn eigen mensen nog niet meteen weg. Hoe te opereren in een diplomatiek niemandsland?

„We hebben nog diplomatieke contacten met de feitelijke machthebbers”, zei minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) vorige week tegen de Tweede Kamer. In Den Haag zelf is de communicatie met de Venezolaanse ambassade „intact”. Maar wat nu ook Nederland zich achter Guiadó heeft geschaard? „Hoofddoel is om diplomatieke kanalen zoveel mogelijk open te houden, maar er kan een hele ingewikkelde situatie ontstaan”, erkende Blok.

In de Tweede Kamer wees Sven Koopmans (VVD) vorige week op de nabijheid van Curaçao, Bonaire en Aruba. Stel dat er vanuit Venezuela nóg meer vluchtelingen komen? Sadet Karabulut (SP) zei te vrezen voor „een geweldsuitbarsting met grote gevolgen voor de eilanden”. Zij vroeg Blok om diplomatiek vooral „de rol van bemiddelaar” te blijven spelen tussen Maduro en Guaidó – en dus niet te veel partij te kiezen. Een humanitaire rol voor Curaçao is een mogelijkheid.

Diplomatie bedrijven met twee machtsblokken tegelijk is lastig, zegt de aan Clingendael en de Universiteit Leiden verbonden diplomatie-expert Jan Melissen. „Er kan een hele grijze situatie ontstaan.” En het kan ook vreselijk mis gaan. Melissen noemt de mislukte evacuatie uit het Libische Sirte in 2011, toen Nederlandse marinemensen met hun helikopter in handen vielen van Gaddafi’s soldaten en als trofee op tv werden tentoongesteld.

Instituties als het IMF en de Wereldbank, zouden in verwarring verkeren

Guaidó mag dan erkend worden, voorlopig zijn het nog de door Maduro benoemde diplomaten die overal ter wereld de ambassades bezet houden. „Zeggen dat je een leider niet langer steunt is wat anders dan de diplomatieke betrekkingen verbreken”, zegt Melissen. „Zolang die betrekkingen bestaan, behouden diplomaten alle rechten, inclusief hun immuniteit.”

Lees ook: Het gezicht van verzet tegen Maduro

Voorlopig is de situatie diffuus. Nadat Guiadó zichzelf op 23 januari had uitgeroepen tot interim-president, werd hij meteen als het nieuwe staatshoofd erkend door de VS. Daarop volgde een stevige reactie: Venezuela verbrak de betrekkingen en gaf Amerikaanse diplomaten 72 uur de tijd om het land te verlaten. De Amerikanen weigerden dat. Uiteindelijk trok Venezuela de eis terug en lijkt er te worden gewerkt aan het opzetten van interest sections: daarbij zijn er formeel geen betrekkingen, maar trekken landen in bij bevriende ambassades.

Wat betreft de Amerikanen moet Maduro hoe dan ook weg. EU-pogingen om een “politiek proces” richting nieuwe verkiezingen in Venezuela te stimuleren, worden niet gewaardeerd. Guaidó is druk bezig met het optuigen van een parallel diplomatiek corps. In Washington heeft hij al een eigen zaakgelastigde. Het Venezolaanse parlement, waarvan Guaidó voorzitter is, gaf afgelopen week ook groen licht voor de benoeming van nieuwe vertegenwoordigers in een tiental Zuid- en Midden-Amerikaanse landen die ook al om zijn.

Maar bij de Verenigde Naties stuit Guaidó voorlopig op een ‘nee’. Een schriftelijk verzoek om humanitaire hulp - Venezuela wordt door honger en medicijnschaarste geteisterd - werd volgens persbureau Reuters door VN-secretaris-generaal Antonió Guterres afgewezen, omdat hiervoor formeel „de goedkeuring en medewerking van de regering” nodig is, dat wil zeggen: die van Maduro. Erkenning van Guaidó kan alleen met steun van permanente leden van de VN-veiligheidsraad, zoals China en Rusland, die de door de Amerikanen gesteunde parlementsvoorzitter niet lusten. Instituties, zoals het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank, zouden in diplomatieke verwarring verkeren.

De Venezolaanse diplomaten in Den Haag zijn bovendien niet alleen geaccrediteerd bij de Nederlandse Staat, maar ook bij het Internationaal Strafhof en de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW). De Venezolaanse ambassadeur in Nederland is Haifa Aissami Madah. Zij is de zuster van minister en regimekopstuk Tareck El Aissami.

Dit bericht is op 4 februari geactualiseerd.