Recensie

Recensie Theater

‘Spinoza’ for dummies is erg keuvelig en persoonlijk

Veel over filosofie kom je in de theatermonoloog Spinoza niet te weten. De voorstelling is wel genietbaar als portret van een oudere acteur die terugkijkt op een half geslaagde carrière.

Han Kerckhoffs in ‘Spinoza’
Han Kerckhoffs in ‘Spinoza’ Foto PHILE DEPREZ
    • Marijn Lems

In Spinoza, het derde deel van de filosofenreeks van theatermaker Stefaan Van Brabandt, is het titelpersonage de grote afwezige. Zijn leven en ideeën doen slechts dienst als zelfhulpmateriaal voor de existentiële crisis van een uitgerangeerde acteur.

Theater – en televisiemaker Stefaan Van Brabandt stelde zichzelf de vraag: hoe kun je de canon van de filosofie toegankelijk maken voor een groot publiek? Na de Vlaamse tv-reeks Het voordeel van de twijfel begon hij aan een reeks theatermonologen, waarin steeds een andere acteur een grote filosoof speelt. Na Socrates en Marx is het nu de beurt aan Baruch Spinoza, de invloedrijkste filosoof in de Nederlandse geschiedenis.

Waar voorgangers Bruno Vanden Broecke, Johan Heldenbergh en Frank Lammers geen moment uit hun rol vielen, schakelt Han Kerckhoffs continu tussen zijn personage en zichzelf. Het is een opvallende keuze van schrijver en regisseur Van Brabandt. De opzet zorgt vanaf het begin voor een kabbelende, keuvelende sfeer waarin niets op het spel lijkt te staan. Kerckhoffs wisselt anekdotes over het leven van Spinoza en besprekingen van zijn werk af met zijn eigen beslommeringen als acteur op leeftijd. Doorlopend haalt hij het belang van het besprokene met ironische relativering onderuit (‘pfoe, ik vind het zelf ook nogal ingewikkeld’). Van Brabandt en Kerckhoffs krijgen daarmee de lachers op hun hand, maar is het echt nodig om de intelligentie van het publiek zo laag in te schatten?

Van Brabandt wil duidelijk de toepasbaarheid van Spinoza’s ideeën toetsen voor ons hedendaagse bestaan. Maar de manier waarop hij Kerckhoffs het determinisme van de vrijdenker tot zelfhulpmethode laat reduceren slaat die exercitie volledig plat. Een latere poging tot kritiek op het fundamentalistische rationalisme van de filosoof is prikkelender, maar wordt meteen met een halve zin weer van tafel geveegd. Als het een van de deugden van filosofie is om je kritisch te laten nadenken, bewijst Spinoza de wijsbegeerte geen dienst met het for dummies¬-niveau van het materiaal.

De voorstelling is beter te genieten als een portret van een oudere acteur die eerlijk bekent dat hij geen enkel plezier meer beleeft aan zijn vak en vertwijfeld terugkijkt op een half geslaagde carrière. Kerckhoffs ontroert, juist door zijn totale gebrek aan sentiment, als hij toegeeft dat hij het gevoel heeft dat hij altijd in de schaduw staat van zijn vrouw, de gevierde Vlaamse actrice Els Dottermans.

Maar het blijft vreemd tenslotte meer over Han Kerckhoffs te weten te zijn gekomen dan over het titelpersonage Spinoza. Van Brabandt slaagt er niet in om het rijke gedachtengoed van ’s lands beroemdste denker nieuw leven in te blazen.