Ik slikte deze pil. Hoe groot is de kans dat ik kanker krijg?

Vervuilde medicijnen Miljoenen mensen slikten zes jaar kankerverwekkende bloeddrukpillen uit China en India. Hoe kon dat gebeuren en waarom is het zo lang niet opgemerkt? Joep Dohmen zoekt antwoorden, als journalist en als patiënt.

De brief valt op zondagochtend in de brievenbus. Mijn apotheker meldt dat in het bloeddrukverlagend medicijn valsartan dat ik slik een stof is ontdekt die schadelijk kan zijn voor de gezondheid. Ik moet naar de apotheek komen en de pillen inleveren. „Wij kunnen samen kijken of er een andere variant valsartan beschikbaar is.”

Als ik op Google ‘valsartan’ intik ontvouwt zich een farmaceutisch schandaal. Bij patiënten en apotheken in de hele wereld worden vervuilde pillen teruggeroepen. In valsartan is N-nitrosodimethylamine (NDMA) gevonden – het is kankerverwekkend. De vervuilde valsartan wordt al zes jaar gemaakt door de Chinese producent Zhejiang Huahai. Veel grote farmaceuten zijn er klant.

Ik slik al jaren valsartan. Het laat de bloedvaten ontspannen waardoor de bloeddruk daalt. Elke dag anderhalf zalmkleurig pilletje. Ze komen uit een vierkant blauw-wit doosje van Focus Care – een Nederlandse prijsvechter. Focus Care koopt zijn valsartan bij een Spaanse fabrikant. En die betrekt het weer van Zhejiang Huahai. Vandaar de brief van mijn apotheker, op die zomerse zondag 5 augustus 2018.

Een paar dagen later maakt de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) bekend dat de vervuilde valsartan ook jarenlang in India is gemaakt door het grootste farmaconcern van dat land, Hetero Labs. Waarna het Europees geneesmiddelenagentschap EMA, de poortwachter van de Europese medicijnmarkt, laat weten dat een tweede Chinese fabriek óók vervuilde valsartan produceerde. Overal worden grote partijen pillen teruggeroepen.

Het pillenschandaal groeit met de dag. Hoe kan het dat miljoenen patiënten zes jaar lang kankerverwekkende pillen kregen? Wat zegt het over China en India als pillenlanden en over het toezicht van ‘onze’ inspectiediensten? En – omdat ik in dit verhaal behalve journalist ook patiënt ben – hoe groot is de kans dat andere patiënten en ik kanker krijgen?

Lees ook het nieuwsbericht: Bloeddrukverlagers uit de groep sartanen bevatten verhoogde concentraties kankerverwekkende nitrosaminen

Kauwgom is duurder

Valsartan, onder de merknaam Diovan, was een van de bestverkopende medicijnen van het Zwitserse farmaceutische concern Novartis. In 2012 liep het patent af voor het middel dat tot dan toe goed was voor een opbrengst van zo’n 5 miljard euro per jaar. Miljoenen mensen in de wereld hebben hoge bloeddruk of hartkwalen, miljoenen slikken valsartan.

Sinds 2012 wordt valsartan in China en India nagemaakt, als zogenoemd generiek geneesmiddel. Enkele Chinese en Indiase fabrikanten kozen voor een andere syntheseroute. Bij het maken van Diovan ontstaat géén NDMA. Bij de kopieën wel, zo blijkt in juli 2018.

Focus Care is één van de leveranciers van de generieke pillen. Ook Sandoz, Aurobindo Pharma, Centrafarm, Teva, Liconsa en Ratiopharm verkopen in Nederland kankerverwekkende valsartan.

Dat ik pillen van het merk Focus Care slik, komt door mijn zorgverzekeraar CZ. Zoals de meeste verzekeraars voert die een preferentiebeleid voor generieke geneesmiddelen: de fabrikant die het goedkoopst is, mag vaak leveren. De andere leveranciers worden dan niet meer vergoed zonder medische noodzaak.

Hoe goedkoop de pillen van Focus Care zijn, kan ik op de periodieke CZ-afschriften zien. Eén Focus-pil kost minder dan twee cent. Kauwgom is duurder.

Tussen de vrolijke gezondheidsfolders in zijn spreekkamer kijkt apotheker Henri Knoben mij zorgelijk aan. Deze kwestie sluimert al even, vertelt hij. Ook hij zit vol vragen. Waarom de vervuiling pas nu is ontdekt, weet hij ook niet. Wat hij wel weet, is dat NDMA behoort tot de chemische groep nitrosaminen en na langdurige blootstelling waarschijnlijk carcinogeen (kankerverwekkend) is. „Het komt uit de olie-industrie, een soort bijproduct. Het zit in raketbrandstof.”

En nu dus in valsartan.

Knoben geeft mij andere, niet-vervuilde valsartanpillen. De Focus Care-pillen gooit hij in een plastic bak die al aardig vol is. Ik ben een van de honderd patiënten die hij ‘omzet’ op een ander medicijn.

„Ik ben benieuwd welk staartje dit verhaal krijgt”, zegt hij. „Omzetten naar een andere bloeddrukverlager betekent risico op nieuwe bijwerkingen plus een consult want de arts zal een paar maal de bloeddruk moeten meten na aanvang van de nieuwe therapie.”

Twintig jaar geleden, toen geneesmiddelen nog in Europa werden gemaakt, waren zulke schandalen ondenkbaar, zegt Knoben. Maar de wereld is veranderd. „Fabrikanten van generieke geneesmiddelen zoeken steeds nieuwe wegen om het goedkoopste preparaat aan te bieden en de aanbestedingen van de zorgverzekeraars te winnen.”

Geroosterd vlees

Apotheker Knoben is niet de enige die augustus 2018 zijn patiënten de pillen laat terugbrengen. Van alle apothekers in Nederland doet 85 procent dat op advies van apothekersorganisatie KNMP. Daarmee gaat de KNMP in tegen het beleid van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Zij vonden het in juli nog voldoende om de vervuilde pillen uit de schappen van apothekers te halen. Patiënten konden hun voorraad opmaken.

De kans op kanker is klein, zegt de inspectie als ik ze ernaar vraag. Vergelijkbaar met „het extra risico op kanker bij het regelmatig eten van geroosterd vlees”. Dat de patiënten niet meteen zijn opgeroepen om hun pillen terug te brengen, komt ook omdat er dan mogelijk een tekort zou zijn ontstaan, zegt de inspectie. Patiënten met hoge bloeddruk en hartkwalen kunnen hun medicatie niet missen.

De apothekers schatten de risico’s anders in, legt KNMP-voorzitter Gerben Klein Nulent mij uit in zijn kantoor in Den Haag. Volgens hem wordt de veilige norm voor NDMA met een factor tweehonderd overschreden. „Dan laat je niet de patiënten doorslikken terwijl je wel de apotheken leeghaalt. Geneesmiddelen moeten van onberispelijke kwaliteit zijn.”

De voorzitter zegt zich te baseren op cijfers van de Amerikaanse FDA. Die onderzocht de teruggeroepen valsartanpillen. Terwijl volgens normen van de Wereldgezondheidsorganisatie de veilige dagdosering 0,096 microgram NDMA is, zit in de pillen tussen 0,3 en 20 microgram. Dat is 3 tot 200 keer het niveau dat als veilig wordt beschouwd.

Hoe zit dat in Nederland, vraag ik de inspectie. Woordvoerder Judith Janssen laat het becijferen en meldt: „Op pilniveau zijn daar geen cijfers van bekend.” De grondstof is wel getest, zegt ze. Op basis daarvan kan gezegd worden dat het gros van de pillen tussen de 10 en 30 microgram bevatte, met een enkele uitschieter tot 61 microgram. Dat laatste is 600 keer boven het veilige niveau.

Cijfers om nóg ongeruster van te worden. Dat is niet goed voor mijn bloeddruk.

Tegelijk zegt de FDA, net als het Europese EMA, dat „over het algemeen” het risico voor patiënten klein is. Het EMA schat dat als 4.545 mensen de hoogste dagelijkse dosis valsartan (320 milligram) met NDMA zes jaar dagelijks hebben geslikt, er mogelijk één extra geval van kanker onder die 4.545 mensen is. De meerderheid van de patiënten kreeg pillen met een lagere dosis. Ik slik 120 milligram per dag.

Toch stelt mij dat niet gerust. NDMA is immers ‘genotoxisch kankerverwekkend’. Dat betekent dat bij elke dosis, hoe gering ook, er een kans bestaat dat NDMA het menselijk DNA zodanig beschadigt dat er tumoren ontstaan.

Extra kankergevallen

Ik stuur alle gegevens door naar Martin van den Berg, hoogleraar toxicologie van de Universiteit Utrecht. Wat vindt hij? Van den Berg adviseert organisaties zoals de Wereldgezondheidsraad.

Hij heeft een hard oordeel. Volgens hem is het „onaanvaardbaar” dat gedurende zoveel jaren zoveel mensen hebben blootgestaan aan risicovolle gehaltes nitrosaminen. „Gezien het grote aantal patiënten dat dit middel slikt kan het aantal extra berekende kankergevallen aanzienlijk zijn.”

De European Chemical Agency raadt lidstaten aan om bij kankerverwekkende stoffen als NDMA, met een hoger risico dan 1 op de 100.000 tot 1 op de 1 miljoen, alles te doen om het risico terug te brengen, zegt de hoogleraar. „Hier gaat het klaarblijkelijk om een risico van 1 op 4.545. Ik ben het als toxicoloog dan ook volledig eens met de KNMP.”

Volgens Van den Berg had de afwezigheid van alternatieve medicatie het „enige goede excuus” van de inspectie kunnen zijn voor het niet meteen terugroepen van de tabletten bij alle patiënten.

Maar dat excuus gaat niet op. De terugroepactie die KNMP zelf organiseerde, bewees dat alle patiënten aan andere pillen konden worden geholpen.

Het zit me niet lekker, net als de opmerking van de inspectie dat het risico niet groter is dan bij het regelmatig eten van geroosterd vlees. Een vergelijking die minister Bruno Bruins (Medische Zorg, VVD) in augustus 2018 in een brief aan de Tweede Kamer over de valsartancrisis letterlijk overneemt. Daarmee bagatelliseren Bruins en de inspectie de ernst van de zaak.

Hoeveel mensen in Nederland slikken eigenlijk vervuilde valsartan, vraag ik aan apothekersorganisatie KNMP. Het blijkt dat driekwart van de 225.000 valsartangebruikers getroffen is. Deze 160.000 patiënten leveren in de zomer hun foute pillen in. De nieuwe medicijnen die ze krijgen moeten ze zelf betalen, net als de ‘terhandstellingskosten’ van de apothekers. Op een enkele uitzondering na weigeren zorgverzekeraars deze kosten te dragen. Voor alle patiënten samen gaat het om zeker 1,5 miljoen euro.

Daar kijk ik van op. Mijn verzekeraar CZ, en de meeste andere verzekeraars, hebben hun klanten verplicht om goedkope pillen te slikken die achteraf kankerverwekkend blijken, en nu laten ze de klanten zelf opdraaien voor de kosten van vervangende, goede medicijnen.

Waarom doet CZ dat, vraag ik Rens van Oosterhout, inkoopmanager farmacie bij CZ in Tilburg.

Hij begint aan een heel verhaal. Dat de inspectie het blijkbaar niet nodig vond dat de pillen halsoverkop teruggebracht werden. Dat de KNMP voor verwarring zorgt. Dat daardoor meer pillen bij CZ zijn gedeclareerd. Van Oosterhout: „We hadden het gevecht met de apothekers kunnen aangaan, maar daar hebben we niet voor gekozen. Ze hebben werk verricht om de pillen te ruilen.”

Maar waarom dan de verzekerden de rekening laten betalen?

„Het was administratief ondoenlijk om op patiëntenniveau uit te zoeken wie vervuilde pillen had.”

Dat klinkt niet geloofwaardig, zeg ik.

„Het is misschien niet het antwoord dat u wilt horen.”

Tien miljard vervuilde pillen

Ondertussen groeit de crisis. Persbureau Reuters meldt op 22 augustus 2018 dat wereldwijd 10 miljard pillen van vijftig farmaceutische bedrijven zijn vervuild. Twee dagen later roept Aurobindo Pharma in Nederland opnieuw twee partijen valsartan terug. Aurobindo is een Indiase farmaceut met 18.000 medewerkers in 150 landen.

Medio september blijken de problemen bij Zhejiang Huahai – waar de crisis begon – opeens nóg groter. Naast NDMA is er in valsartan van deze fabrikant een tweede stof uit de chemische groep van nitrosaminen ontdekt: N-nitrosodiethylamine (NDEA). NDEA is meer kankerverwekkend dan NDMA. Maar hoeveel meer? Hoe hoog het NDEA-niveau in de pillen is weet het Europees geneesmiddelenbureau EMA niet. Informatie daarover is „momenteel zeer beperkt”. EMA zegt „de impact” te bestuderen.

De nazomer dient zich aan en de crisis gaat zijn derde maand in.

Op 18 september blijkt valsartan van de Indiase multinational Mylan eveneens vervuild. Wereldwijd worden opnieuw dozen vol pillen teruggehaald. Drie dagen later krijgt de affaire wéér een nieuwe dimensie. EMA maakt bekend dat ook andere bloeddrukmedicijnen zijn vervuild. Het gaat om losartan en irbesartan. Op het Londense hoofdkantoor van het Europese geneesmiddelenagentschap is beraad. Het EMA besluit tot een groot onderzoek naar de veiligheid van alle ‘sartanen’, waaronder valsartan, candesartan, irbesartan, losartan en olmesartan.

Intussen slinken wereldwijd de voorraden niet-vervuilde valsartan, lees ik in een bericht van persbureau Reuters. Bij farmaceutische bedrijven die nog pillen kunnen leveren, rinkelt de kassa. In de VS is de prijs van pillen van 80 en 160 milligram in één maand meer dan verdubbeld.

In Nederland ziet mijn voormalige pillenleverancier Jan Erik Bruin, directeur business development van Focus Care in Zaandam, knarsetandend dat valsartan drie keer zo duur is als vóór de crisis. Zijn bedrijf profiteert er niet van, blijkt als ik hem bel. Focus Care heeft tienduizenden verpakkingen moeten vernietigen. „We maken geen omzet meer omdat valsartan niet beschikbaar is.”

Als ik kijk naar wie de rekening van de valsartancrisis betaalt, dan zijn dat u en ik, zeg ik tegen Jan Erik Bruin. De eindafrekening is nog niet opgemaakt, maar Focus Care lijdt flinke schade. „We spreken onze Spaanse leverancier daarop aan”, zegt Bruin. „Zij hebben foute pakjes geleverd. En de leverancier zal verhaal halen in China. Dat wordt nog een pittige discussie want de Chinezen kunnen zeggen dat ze aan alle regels voldeden.”

‘Het leven koesteren’

Dat is inderdaad wat de Chinezen en de Indiërs zeggen. In de schaarse persverklaringen die ik op internet vind, melden ze dat hun productieprocessen vooraf zijn voorgelegd aan Westerse autoriteiten. Bezwaren waren er destijds niet. De vervuiling zou niet te voorzien zijn geweest.

Verder wordt vooral gezwegen in het Verre Oosten. Mijn e-mails worden niet beantwoord. Ik moet het doen met hun websites in zoete kleuren, zoals die van Zhejiang Huahai waar de crisis begon. Die staat vol superlatieven over de kwaliteit van hun hoogwaardige farmaceutische producten en natuurlijk hun bedrijfsmissie: ‘Het leven koesteren en het moederland terugbetalen’.

De werkelijkheid is minder zoet. Ik lees de verslagen van controles van de Europese en Amerikaanse toezichthouders EMA en FDA bij Zhejiang Huahai – het is inmiddels november als ze publiek worden.

Het blijkt bij Zhejiang Huahai een rommeltje te zijn. Inspecteurs signaleren onzuivere tussenproducten, ontoereikend onderzoek, geen schriftelijke procedures, en monsternames en testprocedures zonder wetenschappelijke onderbouwing. Apparaten zijn niet goed schoongemaakt of verouderd. „Uw productieprocessen zijn niet altijd in staat om consistent eindproducten te produceren.”

De toezichthouders vinden dat de fabriek zich niet kan verschuilen achter certificaten en toestemmingen. De kankerverwekkende stoffen zijn een chemisch bijproduct van het syntheseproces, concludeert de FDA. Ze zijn mogelijk ontstaan door het hergebruik van oplosmiddelen en bleven onontdekt bij routine-inspecties. Zhejiang Huahai zou de autoriteiten vanaf het begin onvoldoende hebben geïnformeerd.

Onbeantwoorde vragen

Sinds het uitbreken van de crisis zijn medicijnfabrikanten druk met het testen van hun pillen en het terughalen van vervuilde pillen. Hoeveel pillen zijn er in Nederland teruggehaald? Wat zijn de ontdekte concentraties? Wie leverde de grondstof? Wat ging er fout in het productieproces?

Ik vraag het woordvoerder Catelijne Wessels van farmaceut Mylan in Amstelveen. Ze stuurt een nietszeggende reactie.

„Mylan streeft naar een betrouwbare levering van hoogwaardige geneesmiddelen.”

„Mylan heeft direct actie ondernomen.”

„Mylan werkt proactief met gezondheidsautoriteiten.”

Maar mijn vragen beantwoordt Mylan niet. En waarom ze dat niet doet, wil Catelijne Wessels ook niet zeggen. Nadat ik haar drie dagen per e-mail en telefoon heb achtervolgd, stuurt ze een éénregelig bericht: „Graag wil ik via deze mail laten weten dat we geen verdere toevoeging of aanpassing hebben op onze eerste reactie.”

Ik mag niet weten hoe kankerverwekkend de pillen van Mylan zijn. En Mylan is niet de enige. Ook haar collega Jordan Berman van farmaceut Apotex houdt de kiezen op elkaar. Net als René Klasen van Teva Benelux en Caroline Merrell namens Aurobindo Pharma. Zo blijft ook mijn vraag onbeantwoord wie eigenlijk de vervuiling in de vroege zomer van 2018 ontdekte, en vaststelde dat er iets ernstig fout ging bij Zhejiang Huahai.

Dan kom ik in contact met een bron uit de farmaceutische wereld. Hij heeft een verrassende boodschap: het was het Zwitserse Novartis dat het schandaal aan het rollen bracht. Wat blijkt? Het concern wilde zijn eigen syntheseproces voor valsartan vervangen door dat van Zhejiang Huahai. De Chinese variant is eenvoudiger en heeft een hogere opbrengst. Tijdens het testen van de Chinese grondstof ontdekte Novartis de vervuiling met NDMA.

Ik vraag het aan Ellen Nieuwenhuijse van Sandoz, de generieke geneesmiddelenafdeling van Novartis. Zij bevestigt: „De NDMA-vervuiling is in juni ontdekt door Novartis en doorgegeven aan de fabriek en de Europese autoriteiten. Sandoz heeft het daarna eveneens aan de autoriteiten gemeld.” Het blijkt dus toeval dat de vervuiling is ontdekt. En uitgerekend door Novartis, maker van het originele medicijn.

De crisis blijft uitdijen. In de week voor Kerstmis duikt alweer een nieuwe vervuiling op. Er is nóg een stof uit de chemische groep van nitrosaminen ontdekt in valsartanpillen: N-nitrosodiisopropylamine (NDIPA). Ook die is kankerverwekkend. Dit keer komt de vervuiling uit een Mexicaanse fabriek.

Het is 20 december als ik lees dat Aurobindo Pharma in Nederland voor de tweede keer vervuilde valsartan terugroept. De ‘recall’ is weer op apothekersniveau, maar apothekersorganisatie KNMP adviseert haar leden opnieuw om ook deze medicijnen bij de patiënten terug te halen.

Tegen het einde van het jaar maak ik de tussenstand op. Drie bedrijven uit China, vier uit India en één uit Mexico zijn inmiddels genoemd als producenten van vervuilde valsartan, irbesartan of losartan. Lagelonenlanden met lage prijzen voor grondstoffen. Het wachten is op de resultaten van het grote onderzoek naar de veiligheid van sartanen dat het Europees geneesmiddelenagentschap EMA uitvoert.

‘Geen excuus’

In het nieuwe jaar bel ik met Philippe André in Hangzhou, in de Chinese provincie Zhejiang. De Belg is apotheker en onafhankelijk inspecteur. Hij is mij aangeraden door iemand uit de sector. André adviseert farmaceutische bedrijven die ingrediënten in China kopen. Hij spreekt Engels, Frans en vloeiend Mandarijn.

Waarom is de vervuiling zo lang niet ontdekt, vraag ik hem. André: „De focus van industrie en toezichthouders ligt op de kwaliteit van de producten, wat natuurlijk positief is, maar de veiligheid van de chemische syntheseprocessen werd over het hoofd gezien.” De terugroepacties tonen de zwakke plekken in de wereldwijde toeleveringsketen van de farmaceutische industrie, zegt André. Hij bezocht in augustus 2017 Zhejiang Huahai in opdracht van een Europese farmaceut.

Volgens hem draagt de hele sector verantwoordelijkheid voor de crisis, inclusief de toezichthouders in Europa, de VS, China en India. „Ik accepteer het excuus niet dat de vorming van NDMA en NDEA in valsartan en andere sartanen onverwacht was. Het gebruik van natriumnitriet had een aanwijzing moeten zijn voor de mogelijke vorming van de stoffen. Een dergelijk risico is in de voedingsindustrie welbekend, maar kwam op de een of andere manier als een verrassing voor de farmaceutische industrie.”

Ooit maakte West-Europa de meeste pillen zelf. De productie ging naar het goedkope Oost-Europa en daarna naar het nóg goedkopere Verre Oosten. India en China zijn de pillendraaiers van de wereld. Bijna alle grondstoffen voor generieke medicijnen komen er vandaan.

Dan herinner ik mij een uitzending van Zembla uit april 2018. Ik kijk het terug. Het tv-programma laat zien dat de controle op generieke medicijnen niet waterdicht is. Een fabrikant die een pil in de EU wil verkopen moet die pil laten testen door een deskundige die hij zelf mag uitzoeken en betalen. Dat de inhoud van een pil daadwerkelijk door de overheid gecontroleerd wordt, is een uitzondering. De inspectie in Nederland laat niet meer dan zes geneesmiddelen per jaar testen. En als Europese toezichthouders in China en India fabrieken willen controleren dan kondigen ze dat van te voren aan.

In zijn kantoor in Den Haag vertelt voorzitter Klein Nulent van apothekersorganisatie KNMP dat daar risico’s aan kleven: „Hoe verder weg, hoe kwetsbaarder de keten. We zien regelmatig incidenten, waarvan valsartan wel een ernstige is. Wij pleiten voor meer en vooral onaangekondigde inspecties. Lage prijzen zijn prima, maar dan moet je de kwaliteit wel echt in de gaten houden.”

Claims

In Nederland is het niet ongebruikelijk dat de vervuiler betaalt. Maar in deze crisis betalen tot nu toe vooral de patiënten de rekening.

De producenten van de vervuilde grondstoffen zorgen voor een wereldwijde consternatie, maar beboet is er niet één. Waarom niet? De Nederlandse inspectie zegt geen bevoegdheid te hebben om boetes op te leggen aan bedrijven buiten Nederland. Het in Straatsburg gevestigde Europees Directoraat voor de geneesmiddelenkwaliteit (EDQM), betrokken bij de toelating van geneesmiddelen in Europa, laat mij weten dat de vervuilde grondstoffen Europa niet meer in mogen, ook niet in verwerkte vorm.

Inmiddels zeggen de toezichthouders dat ze „lessen trekken”. EDQM laat weten in gesprek te zijn met nationale en internationale toezichthouders. Ze gaan actie ondernemen. „Daarbij hoort een evaluatie van de veiligheid van reeds goedgekeurde processen. Dat werk is al begonnen.”

Tegen de tijd dat er lessen worden getrokken, is het eind januari. Het is zeven maanden na het begin van de crisis. In de Verenigde Staten zijn advocaten van patiënten druk met het aanspannen van rechtszaken tegen valsartan-fabrikanten. Het zijn valsartangebruikers bij wie kanker is geconstateerd. De meeste claims ontvangt Zhejiang Huahai.

Ook na zeven maanden worden in allerlei landen nog steeds vervuilde pillen ontdekt. In de VS waarschuwt de FDA eind januari voor tekorten van valsartan en binnenkort mogelijk ook van andere bloeddrukverlagers.

Dat blijkt een voorbode van een advies van het Europees geneesmiddelenagentschap EMA. Dat maakt na maanden onderzoek op vrijdag 1 februari bekend dat valsartan en andere sartanen geen meetbare vervuiling meer mogen hebben. Alle fabrikanten moeten hun pillen controleren en binnen twee jaar hun productieprocessen aanpassen. Tot die tijd gelden de limieten van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Voor mij komt het besluit te laat. Na zeven maanden is mijn vertrouwen in valsartan uit China en India weg. Ik wil merkmiddel Diovan, de valsartan van Novartis. Gemaakt in Europa en vrij van kankerverwekkers.

Henri Knoben, mijn apotheker, kan mij niet helpen. „Niet leverbaar”, zegt hij met spijt in zijn stem na een blik op zijn computerscherm. Ook bij apotheken in de omgeving is Diovan niet te krijgen.

Ik stap in de auto en rij naar Duitsland. De lachende medewerkster van de St. Josef Apotheke in de St. Josefstrasse in Herzogenrath helpt mij graag. Heeft ze Diovan op voorraad? „Natuurlijk.”

Ik koop 98 pillen voor 92,40 euro. Dat is 94 cent per pil. De vervuilde pillen van Focus Care kostten nog geen twee cent per stuk. Bij farmaceuten gaat het – naast het koesteren van het leven en het moederland – toch vooral om geld verdienen.

Ik ga mijn Diovan declareren bij CZ.

    • Joep Dohmen