Recensie

Recensie

Alledaagse foto’s die doen huiveren

Tentoonstelling Holocaust Museum Het Nationaal Holocaust Museum bracht foto’s bijeen van de vervolging van Nederlandse Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Vier Joodse Nederlanders bij een ANWB-richtingaanwijzer in de buurt van Culemborg, 1941
Vier Joodse Nederlanders bij een ANWB-richtingaanwijzer in de buurt van Culemborg, 1941 Foto The Ghetto Fighters' House, Israël / The Photo Archive
    • Thijs Niemantsverdriet

Een Poeriemfeest in Leeuwarden, maart 1941. Op de groepsfoto staan 21 vrolijk verklede Joodse Nederlanders. Ze vieren dat de uitroeiing van het Joodse volk tijdens de Babylonische ballingschap werd voorkomen.

Het is een van de meest indringende beelden uit de tentoonstelling De jodenvervolging in foto’s. Nederland 1940-1945, sinds deze week te zien in het Nationaal Holocaust Museum in Amsterdam. Samen met het NIOD en het documentatiecentrum Topographie des Terrors in Berlijn bracht het museum foto’s bijeen van wat voorafging aan de moord op 102.000 van de 140.000 Nederlandse Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Paar op de Dam in Amsterdam, 1943. Foto Collectie Joods Historisch Museum

De professionele propagandafoto’s van de Duitse bezetter van ‘Verboden voor joden’-borden kennen we allemaal. Maar ook verzetsmensen, gewone burgers en Joodse Nederlanders zelf maakten kiekjes, vaak heimelijk. Zoals Amsterdammer J.W. Wolters, die vanuit zijn portiek in de Transvaalbuurt op een vroege zomerochtend in 1943 stiekem een razzia van de Ordnungspolizei fotografeerde.

Veel van de geëxposeerde foto’s zijn alledaags en soms zelfs vrolijk. En daarin schuilt de kracht van deze tentoonstelling. De fotografen wisten nog niet welke onvoorstelbare gruweldaad ze documenteerden – wij, de bezoekers, wel. Van de 21 feestvierders op de Poeriem-foto zou er één de holocaust overleven.

Neem het grappig bedoelde kiekje dat vier jonge Joodse Nederlanders van zichzelf lieten maken in augustus 1941. Ontspannen staan ze bij een richtingaanwijzer van de ANWB in de buurt van Culemborg. Onder de borden met ‘Utrecht: 17 km’ en ‘Schoonhoven: 35 km’ hangt de mededeling ‘Joden niet gewenscht’. In 1941 leek het nog een grappig idee om bij zo’n bord te poseren. Je vraagt je meteen af: wie van de vier heeft de oorlog overleefd?

Het zijn de kleine, onschuldige details die je doen huiveren. Neem de foto, ook heimelijk genomen, van een groepje Joden die met hun bagage rustig staan te wachten op een hoek van de Lekstraat in de Amsterdamse Rivierenbuurt. Klaar om meegenomen te worden door de bezetter. Op één hoog zie je twee buren nieuwsgierig uit het raam hangen: goh, er gebeurt iets bij ons in de straat.

Joodse kinderen op de Joodse school in Deventer, 1942. Foto Etty Hillesum Stichting

Heel bijzonder zijn de beelden uit de onderduik: uit veiligheidsoverwegingen werden zelden foto’s genomen van Joodse onderduikers. Eddy en Betty Hof uit Den Haag, die het bevriende Joodse echtpaar Stibbe onderdak boden, deden dat wel. We zien Paul Stibbe een ontsnapping via het wc-raampje oefenen: in geval van onraad moesten ze snel weg zien te komen. Zijn vrouw en hij zouden de oorlog uiteindelijk overleven.

Nederlandse medewerkers van de SD controleren de persoonsbewijzen van joodse handelaren op de postzegelmarkt op de Nieuwezijds Voorburgwal in Amsterdam tijdens de zomer van 1942. Foto Bart de Kok / NIOD

De boerenfamilie Boogaard maakt tijdens de oorlog zelfs een fotoalbum van de tientallen Joodse onderduikers op hun boerderij in de Haarlemmermeer. Een voortijdig in memoriam, zo blijkt later: in oktober 1943 worden ze allemaal weggevoerd en omgebracht in kampen.

En dan hebben we nog de ontvangst bij terugkeer, die voor de weinige Joden die terugkeerden uit de kampen of de onderduik koud, kil en harteloos was. Ernestine van Witsen-Weinberg, die we op een foto uit augustus 1945 als overlevende van kamp Bergen-Belsen zien arriveren op het Centraal Station in Amsterdam, weet duidelijk nog niet wat haar te wachten staat.

De jodenvervolging in foto’s. Nederland 1940-1945, t/m 6 oktober in het Nationaal Holocaust Museum in Amsterdam.