Recensie

Kunst als ode aan wat verloren is gegaan

Cultuurhuis De Warande, Turnhout Een verloren kleurenfilm uit 1917, getiteld ‘The Gulf Between’, is uitgangspunt voor een melancholieke expositie in zwart-wit.

Kunstwerk van Hans Op de Beeck op expositie ‘The Gulf Between – over zwart, wit en alles daartussen’ in Turnhout.
Kunstwerk van Hans Op de Beeck op expositie ‘The Gulf Between – over zwart, wit en alles daartussen’ in Turnhout. Foto De Warande

Wanneer de liefde precies haar kop op stak, ben ik kwijt. Was het de voorkeur voor schrijvers als W.G. Sebald en Patrick Modiano en Rudy Kousbroek? Zij schreven over verdwenen foto’s, personages, plaatsen, oude cafés, films en zelfs verloren woorden. Of een filmmaker als Alain Resnais, bekend van Hiroshima mon amour (1959), een ode aan de liefde in een verdwenen stad en een verdwenen tijd. Hun kunstwerken cirkelen rondom steeds dezelfde raadselachtige werkwoorden: verdwijnen, verliezen, weg raken, zoeken en (misschien) terugvinden. Prachtig.

The Gulf Between (1917) is een verloren film, en in haar verlorenheid ultiem. Van deze eerste film in technicolor zijn slechts een paar frames bewaard en die frames zijn bewasemd met groene en blauwe vegen en purperen spetters. We zien er figuren op, maar ze staan stil.

In 1918 werd The Gulf Between door critici uitgeroepen tot een flop: het kleurexperiment werkte niet, de beelden bezorgden mensen hoofdpijn en het verhaal was armzalig en slap. Bovenop die mislukking kwam, in 1961, een brand – en weg was de film, op die paar beelden dus na. De beelden die zijn bewaard, zijn inmiddels roestig van kleur, een soort corrosie heeft vat op ze gekregen – eigenlijk bevatten ze alleen nog maar schaduwen van kleur. Het is een intrigerend uitgangspunt voor een tentoonstelling: want als je verder associeert, kom je uit op verloren kleur, kunst zonder kleur, kunst dankzij kleur, kunst die gaat over wat wij gebruikelijk geen kleur noemen: namelijk zwart en wit.

Zo hebben Annelies Nagels en Glenn Geerinck, curatoren van The Gulf Between in cultuurhuis de Warande in Turnhout, opgevat. Het is een sympathieke tentoonstelling, met veel wisselend werk, veel verschillende media, veel verschillende artistieke invalshoeken en veel kunstenaars uit veel landen. Dat dit leidt tot weinig focus en diepgang is niet verbazend.

Onder de deelnemers zijn grote namen als Luc Tuymans (aanwezig met één ouder, steengoed, bijna abstract werk over een haast weggeschilderde verkrachting), Hans Op de Beeck, Jan Vanriet en David Claerbout (met een in een aardedonkere kamer geïnstalleerd, super traag filmwerk van de Sante Maria della Salute in Venetië bij nacht). Maar er zijn ook minder bekenden, die eigenlijk meer verrassen. De Britse Reece Jones (1976) bijvoorbeeld, maakt schitterende houtskooltekeningen van onbestaanbare landschappen met abstracte en gitzwarte structuren die pontificaal tussen bomen zijn neer geplant. Ze fungeren als zwarte gaten op een papier dat verder fors onder handen is genomen: Reece tekent, vernist en schuurt dan die vernislaag weer af. Fijne verticale schuurlijnen maken zijn landschappen artificieel en licht.

Kunstwerk van Reece Jones op expositie ‘The Gulf Between – over zwart, wit en alles daartussen’ in Turnhout.

Foto De Warande

Van Jaromír Novotný (1974) is een subtiel onderzoek naar kleur te zien. De Tsjech maakt abstracte stapelingen van fotopapier dat oorspronkelijk zwart-wit was, maar dat door chemische bewerkingen kleur krijgt. Door de stapelingen lijkt het alsof kleur hier, onbegrijpelijk, voor zichzelf een dagboek schrijft.

Zoals Novotný en Jones zijn er meer kunstenaars die het verdwijnen, of juist opdoemen van kleur, tot onderdeel van hun werk maken en daar de geur van vergetelheid aan koppelen. Charif Benhelima (1967) toont een serie prachtige, op polaroids overgeschilderde exoten, die zo zijn geabstraheerd dat je naar de echte identiteit van het beeld alleen maar kunt gissen. Philippe Vandenberg (1952-2009) doet iets soortgelijks met een kolossale, in tal van zwarte lagen overgeschilderd doek Grand Noir is bijna monochroom. Het oorspronkelijke motief is onder dikke lagen zwart weggeschilderd, vergeten. En wij, als toeschouwer, staan tegenover deze gigant en raden, zoeken en fantaseren over het kleinste spoor van betekenis dat we denken te zien.

    • Lucette ter Borg