Kougolf teistert Noord-Amerika

Poolwervel Grote delen van Canada en de VS kampen met extreme winterkou. De oorzaak? Wármere lucht boven het Noordpoolgebied.

Dakloze man bij metrostation Wall Street in het financiële centrum van New York.
Dakloze man bij metrostation Wall Street in het financiële centrum van New York.

Extreme kou teistert grote delen van Canada. In de Verenigde Staten zijn vooral het noordoosten van het land en het Midden-Westen getroffen. Er worden temperaturen gemeten tot -30 graden Celsius, volgens een alarmbericht van de Amerikaanse National Weather Service ver onder het gemiddelde.

De oorzaak van de kou is een verstoring in de ‘polar vortex’, de poolwervel in de stratosfeer, op een hoogte van zo’n 30 kilometer. Elk najaar ontstaat daar boven het Noordpoolgebied een groot lagedrukgebied, doordat zonlicht wegblijft. Dat gebied blijft tot het begin van de lente. Er waaien in die periode sterke winden met snelheden van zo’n 300 km/u, in oostwaartse richting.

Maar hoe kan die poolwervel op 30 kilometer hoogte zorgen voor zulk koud weer aan de grond? „Omdat die wervel niet altijd stabiel is”, zegt Michiel van Weele van het KNMI. Vorig jaar zocht hij samen met student Lars van Galen uit hoe de poolwervel verstoord kan raken. Soms, legt hij aan de telefoon uit, warmt de stratosfeer boven het Noordpoolgebied plots sterk op. Dat gebeurde bijvoorbeeld vorig jaar februari. Toen steeg de temperatuur binnen enkele dagen met 40°C, van een ‘normale’ van -70°C tot ‘slechts’ -30°C. Die relatief warme lucht zorgt voor een hogedrukgebied, dat een weg zoekt naar beneden – het is niet de poolwervel zelf die afzakt. Het afdalend hogedrukgebied kan op zo’n 10 kilometer hoogte de daar aanwezige straalstroom beïnvloeden. Die straalstroom is, net als de poolwervel, een sterke wind van west naar oost en kan op zijn beurt, onder invloed van dat afzakkende hogedrukgebied, naar lagere breedtegraden afzakken en ook meer gaan golven. De straalstroom beïnvloedt uiteindelijk het weer, dat wordt gevormd in de troposfeer, de onderste laag van de dampkring.

Een brandweerman loopt langs een huis bedekt met ijs in St. Paul, Minnesota.

Wat weerkundigen nu zien, is geen nieuw fenomeen. De poolwervel is in 1853 voor het eerst beschreven. Ook die plotse opwarming van de stratosfeer doet zich vaak voor, schreven Van Weele en zijn student Lars van Galen vorig jaar op de KNMI-site. Gemiddeld in twee van de drie winters. Waar de verstoring uiteindelijk tot extra koud weer leidt, varieert. Dat hangt af, zegt Van Weele, van de toevallige positie van andere, sturende hoge- en lagedrukgebieden. Vorig jaar februari spleet de poolwervel, net als nu, in twee delen.

Bekijk meer foto's van de extreme kou in de VS

Het leidde enkele weken later in Noord-Amerika en in Noordwest-Europa – ook in Nederland – tot verhoudingsgewijs koud weer.

Koud winterweer in West-Europa is trouwens lang niet altijd het gevolg van zo’n opwarming van de polaire vortex, vult Van Weele aan. Vorig jaar was dat wel zo, net als in 1963. Maar de koude februari’s van 1985, 1986, 1991 en 2012 hadden een andere oorzaak.

Volgens Van Weele zijn er geen aanwijzingen in waarnemingen en klimaatmodellen dat het aantal koude-uitbraken door klimaatverandering toe- of afneemt. Wel lijkt het erop dat de aangevoerde kou in zo’n uitbraak minder koud wordt door de snelle opwarming van het Noordpoolgebied.