Is een verdrag zonder China en India niet achterhaald?

De wereld wacht een nieuwe wapenwedloop. Directe aanleiding voor het nieuwe kernwapendebat is onenigheid tussen de VS en Rusland.

Luchtopname van een demonstratie tegen kernwapens te Amsterdam.
Luchtopname van een demonstratie tegen kernwapens te Amsterdam. Foto Dick Koersen/ANP

Na decennia van ontwapening wacht de wereld plots een nieuwe wapenwedloop. De dreiging is de voorbije jaren dichterbij geslopen. Nieuw personeel in het Witte Huis, een assertievere opstelling van Rusland en de snelle militaire ontwikkeling van China plaatsen nucleaire bewapening boven aan de politieke agenda.

Lees ook: Discussie over kernwapens is weer terug

Rusland heeft een nieuwe raket ontwikkeld, de VS denken na over nieuwe, kleine nucleaire wapens. En de twee grootmachten uit de Koude Oorlog ruzieën over een decenniaoud wapenverdrag, terwijl China snel wapens ontwikkelt. Ging de aandacht van wapenexperts eerst vooral naar Noord-Korea uit, Iran en het risico van nucleair terrorisme, nu gaat het om de grootmachten én de veiligheid van Europa.

Directe aanleiding voor het nieuwe kernwapendebat is onenigheid tussen de VS en Rusland over het Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty (INF-verdrag). Volgens de NAVO heeft Rusland een raket ontwikkeld, de SSC-8, die onder het verdrag niet is toegestaan. Rusland ontkent, speelt de bal terug: de VS zijn in overtreding met de bouw van lanceerinrichtingen in Polen en Roemenië. Vorig najaar stelden ze een ultimatum: als Rusland de overtreding niet vóór 2 februari ongedaan maakt, stappen de VS uit het verdrag. Zes maanden na opzegging wordt het verdrag dan ontbonden. Een hele categorie wapens is dan niet meer gereguleerd. Het gaat om wapens die op Europa gericht waren.

In 1987 kwamen de Sovjet-Unie en VS een verbod overeen voor ontwikkeling en stationering van via land afgevuurde middellangeafstandsraketten: met een bereik van 500 tot 5.500 kilometer, die zowel een nucleaire als conventionele lading kunnen dragen. Het verdrag was het sluitstuk van tien jaar touwtrekken. De sovjets plaatsten in 1977 in het Europese deel van Rusland SS-20-raketten, mobiele middellangeafstandsraketten die elk drie kernkoppen konden dragen. De NAVO antwoordde met het voornemen kruisvluchtwapens (kruisraketten) in West-Europa te plaatsen. Dat ontketende in Europa een breed protest tegen de stationering ervan.

Het verdrag was een groot succes. De VS ruimden in 1991 hun laatste wapens op die onder het verdrag vielen, de laatste SS-20 werd dat jaar ontmanteld, 2.692 raketten werden vernietigd. Tien jaar lang voerden de twee grootmachten wederzijds inspecties uit. Deze wapens waren zo gevaarlijk omdat ze maar enkele minuten nodig hadden hun doel te bereiken, in tegenstelling tot intercontinentale raketten.

Volgens militaire adviseurs in Rusland en de VS is het verdrag achterhaald omdat andere landen (China, India, Pakistan) er niet aan gehouden zijn. Ze willen van het keurslijf af. Maar deskundigen stellen dat de nieuwe dreigingen beantwoord kunnen worden met raketten die van schepen of vliegtuigen afgevuurd worden.

Er zijn diplomatieke opties dit probleem op te lossen. Denkbaar is een verdrag dat China dezelfde beperkingen oplegt. Of een akkoord dat de VS en Rusland alleen bindt in Europa en erbuiten vrijlaat. Maar multilateraal overleg is niet in de mode.