Een Siberische grot vol denisoviërs en neanderthalers

Menselijke evolutie Een Russische grot waar 150.000 jaar geleden de geheimzinnige ‘denisoviërs’ leefden, werd óók bewoond door neanderthalers. De chronologie van deze complexe bewoning is nu precies in kaart gebracht.

Hangers en benen punten uit de Denisova-grot (45.000 jaar oud). Op grond van de nieuwe chronologie zouden deze bijzondere voorwerpen nog net door Denisova-mensen gemaakt kunnen zijn.
Hangers en benen punten uit de Denisova-grot (45.000 jaar oud). Op grond van de nieuwe chronologie zouden deze bijzondere voorwerpen nog net door Denisova-mensen gemaakt kunnen zijn. Foto Katerina Douka

Zo’n honderdvijftigduizend jaar lang, tot ongeveer 50.000 jaar geleden verbleven er denisova-mensen in de Denisova-grot in Zuid-Siberië. Het is de plek waaraan deze zij-tak van de neanderthalers zijn naam te danken heeft. Tussen 140.000 en 80.000 jaar geleden werd deze grot, aan de rand van het Altai-gebergte, ook bewoond door neanderthalers. Die samenwoning werd al vermoed, omdat vorig jaar uit DNA-onderzoek van bot ‘Denisova 11’ bleek dat dit oermeisje (dat stierf toen ze een jaar of 13 oud was) een ‘denisova-mens’ als vader had, en een neanderthaler als moeder.

De denisoviërs vormen een zijtak van de neanderthalers, met een laatste gemeenschappelijke voorouder rond 400.000 jaar geleden. De laatste gemeenschappelijke voorouder tussen mensen (Homo sapiens), neanderthalers en denisoviërs leefde een paar honderduizend jaar eerder. Het bijzondere van de denisova-mens is dat we dit mensentype vrijwel alleen maar kennen uit het DNA dat uit een aantal botjes uit de Denisova-grot werd gewonnen en in 2010 genoeg bleek af te wijken van neanderthal-DNA om een apart mensentype te veronderstellen.

Maar hoe hij eruit zag is nog altijd niet duidelijk. Vorig jaar werd nog bekend dat zelfs uit het sediment uit de Denisova-grot DNA van de denisoviër kon worden gewonnen. Maar of hij leek op de neanderthaler met zijn gedrongen en sterke gestalte en rugbybalvormige schedel? Of toch meer op de moderne mens?

De nieuwe chronologie van de bewoning van de Denisova-grot rolt uit een uitvoerig dateringsonderzoek met behulp van DNA-datering, analyse van de sedimenten en directe dateringen met C14 en thermoluminescentie, dat woensdag in tweeartikelen gepresenteerd werd in Nature. In totaal zijn vier denisoviërs, drie neanderthalers en één gemengde ‘neandersoviër’ in de grot gedateerd, alle gebaseerd op kleine botjes.

Opgravingen in de Denisova-grot door Russische en Britse archeologen. Foto Sergey Zelinski/RAS

Een opvallende consequentie van de chronologie is de mogelijkheid dat de laatste denisoviërs de makers waren van de hangers en benen punten uit de grot die ongeveer 45.000 jaar oud zijn. De laatste gedateerde denisoviërs (Denisova 3 en 4) zijn ergens tussen 84.000 tot 51.000 jaar oud, maar er is geen enkele reden om te veronderstellen dat dit ook de allerlaatste denisoviërs in de grot waren. Dat zou betekenen dat ook denisoviërs in staat waren tot het maken van symbolisch voorstelling zoals een hanger, die geen praktisch nut kan hebben gehad. De oudste moderne mens uit de buurt van Denisova is bekend uit de grot Ust’Ishim, 1.100 km ten noordwesten van Denisova, ongeveer 45.000 jaar oud, even oud als de sieraden. Ook al omdat de stenen werktuigen uit dezelfde periode nog voort lijken te bouwen op de oudere denisova-tradities, achten de onderzoekers het voorlopig het meest waarschijnlijk dat het denisoviër-sieraden zijn. Nieuwe vondsten kunnen die theorie overigens weer omverwerpen, zo zeggen ze zelf.

Krijg je weleens complimenten voor je rugbybalvormige schedel? Dat kan je te danken hebben aan je neanderthalergenen

Net als van de neanderthaler is ook DNA van de denisoviërs teruggevonden in het genoom van nu levende mensen, vooral in dat van Aziaten. Dat seksuele contact tussen Homo sapiens en denisova-mensen zou tenminste twee keer gebeurd zijn: tussen 54.000 en 44.000 jaar geleden, en tussen 50.000 en 31.000 jaar geleden. In theorie kan dat allemaal in de buurt van de Denisova-grot zijn gebeurd, maar waarschijnlijker gebeurde het (ook) elders in Azië. Uit DNA-analyse is sowieso veel bekend over het seksuele verleden van de denisoviër. Ongeveer 8 procent van zijn DNA is afkomstig van een verder nog volkomen onbekende mensachtige die zich rond 1 miljoen jaar geleden afscheidde van de neander-denisova-sapiens-lijn.