Een artist impression van een deel van de SKA-radiotelescoop. De bouw zou in 2021 moeten beginnen.

Foto EPA

'Ik had het gevoel dat het fundamentele onderzoek onder druk stond'

Minister Ingrid van Engelshoven

Het onderzoeksbudget groeit maar blijft onder het streefcijfer. Er is wel ruimte voor meer vaste contracten.

Het belang van vrij en fundamenteel onderzoek. Dat wil minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, D66) accentueren in de wetenschapsbrief aan de Tweede Kamer. Het is een boekwerkje met de titel ‘Nieuwsgierig en betrokken’. Volgens haar zijn ook wetenschappers die met fundamenteel onderzoek bezig zijn maatschappelijk betrokken.

Maandagmiddag presenteerde de minister haar brief aan de Tweede Kamer in het Boerhaavemuseum in Leiden, waar onder anderen de Nederlandse Nobelprijswinnaars in de natuurkunde worden tentoongesteld.

Van Engelshoven: „Er wordt wel gezegd dat onderzoek vooral impact moet hebben. Maar dat weet je niet van tevoren. Dat maakte de Ben Feringa [Nobelprijswinnaar scheikunde 2016, red.] mij duidelijk. We hebben topsectoren en wetenschap die van bovenaf wordt gestuurd, maar ik had het gevoel dat het fundamentele onderzoek onder druk stond. En als je er druk op zet, gaat het juist mis.”

Het ministerie van OCW gaat, zoals vastgelegd in het Regeerakkoord, vanaf volgend jaar 200 miljoen euro extra besteden aan fundamentele wetenschap. Daar komt nog 200 miljoen euro bij voor toegepast onderzoek, waarvan 50 miljoen beschikbaar is voor OCW en 150 miljoen voor de begroting van het ministerie van Economische Zaken.

Radiotelescoop

Het Nederlandse Astronomisch instituut Astron in Drenthe krijgt een bijdrage van 30 miljoen euro voor deelname aan de wereldwijde radiotelescoop, de Square Kilometre Array (SKA). Astron geeft onder meer leiding aan het consortium dat Australische antennestations ontwikkelt. Er nemen twaalf landen aan het project deel. „Ik probeerde vanmorgen de mondhygiëniste uit te leggen wat SKA is. Je kunt het je nauwelijks voorstellen. Je kunt ermee gaan kijken naar het ontstaan van de sterrenstelsels en dat proberen te duiden. Ergens moeten al die data verwerkt worden. Met het nieuwe dataverwerkingscentrum in Groningen, dat ik vorig jaar opende, maakt Nederland een grote kans om dat te gaan doen”

Een bijproduct van eerder fundamenteel onderzoek voor de radiotelescoop van Astron is het wereldwijd gebruikte wifi. „Dat zijn interessante vindingen. Het laat zien dat wetenschappers altijd bezig zijn met vragen die in de samenleving leven”, zegt Van Engelshoven.

40 procent van de Nederlandse onderzoekers heeft geen vast contract. Dat is niet verbeterd.

„Ik vind dat een belangrijk punt, waar ik ook over heb gesproken met WOinactie [een protestgroep van onderzoekers, red.]. Als ik hen goed beluister, wordt door hen de druk als zo groot ervaren omdat er te veel slechte arbeidscontracten zijn. De tijdelijkheid daarvan is voor een deel onnodig. Ik begrijp wel dat we met tijdelijke beurzen niet iedereen een contract kunnen aanbieden, maar er zijn wel erg veel wetenschappers die in onzekerheid verkeren. Ik ben niet de werkgever, dus ik kan het niet regelen. Maar als ik de financiële positie van universiteiten zie, dan moeten zij dat kunnen doen.”

De universiteit heeft genoeg geld op de plank, wordt wel gezegd. Maar dat geld zit in de gebouwen voor onderwijs en onderzoek, wordt tegengeworpen.

„De financiële posities van de universiteiten verschillen sterk. In het algemeen nemen de reserves wel toe. Het inspectierapport ‘De staat van het onderwijs’ laat zien dat men ook overhoudt aan de vaste som die de overheid uitkeert. Ik begrijp goed dat de universiteit op een verstandige manier wat geld moet aanhouden maar het gaat erom in welke mate dat gebeurt. De vraag is of het verstandig is om zelf voor je vastgoed te sparen.”

Onderzoekers krijgen ook vaak een tijdelijk contract door de tijdelijke financiering van onderzoek.

„Ik ken die discussie maar via de tweede geldstroom [van door de overheid gefinancierde tijdelijke onderzoeksprojecten, red.] willen we excellentie bevorderen. Daarnaast hebben we extra geld voor sectorplannen die een looptijd hebben van zes jaar.

„Er wordt wel veel meer geld voor onderzoek aangevraagd dan ooit redelijkerwijs gehonoreerd kan worden. We moeten dus het aantal aanvragen van tevoren beperken.”

Waar gaat de internationale genderconferentie over die u in oktober organiseert?

„Het gaat over andere perspectieven door meer diversiteit in hoger onderwijs en onderzoek. Uit medisch onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat hartkwalen zich bij vrouwen anders manifesteren dan bij mannen.”

Wat bedoelt u met ‘stereotype masculiene kwaliteiten die in economisch onderzoek tot succes leiden’?

„Bij het onderwerp brede welvaart bijvoorbeeld gaat het bij het traditioneel masculiene vooral om cijfers.”

Maar er zijn ook briljante vrouwelijke cijferrekenaars.

„Jazeker. Maar uit onderzoek blijkt dat een divers team vaker nieuwe perspectieven krijgt.”

Het aandeel benoemingen van vrouwelijke hoogleraren weerspiegelt het aandeel vrouwelijke phd’s van 19 jaar geleden, de gemiddelde tijd die het kost om hoogleraar te worden. Moeten vrouwen eerder dan gemiddeld worden benoemd?

„Zeker. Het is een lange route tot het hoogleraarschap maar je moet ook een inhaalslag maken. Door extra subsidie van de Westerdijkimpuls zijn er honderd vrouwelijke hoogleraren bijgekomen maar het kan niet dat er alleen vrouwelijke hoogleraren worden benoemd als daar aparte potten geld voor beschikbaar komen.”

Lees ook: Voor een klein bedrag koopt een bedrijf veel invloed

U constateert dat de overheid meer moet doen om het streefgetal 2,5 procent van het bruto binnenlands product voor research en development in 2020 te halen.

„Dat halen we niet. Met de investeringen die het kabinet doet, zijn we internationaal een middenmoter. Maar waar we publiek goed presteren, blijft privaat achter. Het bedrijfsleven betaalt de helft van alle onderzoek, terwijl dat in Duitsland twee derde is. Met onze bescheiden middelen doen we relatief veel.”