Nederland investeert 30 miljoen in radiotelescoop

Astronomie In Zuid-Afrika en Australië wordt de grootste radiotelescoop ter wereld gebouwd. Nederland investeert nu 30 miljoen euro.

Nederland gaat 30 miljoen euro investeren in de bouw van de grootste radiotelescoop ter wereld: de Square Kilometre Array of kortweg SKA. De nieuwe radiotelescoop zal in eerste instantie bestaan uit honderden afzonderlijke schotelantennes en ruim honderdduizend kleinere antennes die verspreid over zuidelijk Afrika en West-Australië worden opgesteld. Het is de bedoeling dat het totale ontvangstoppervlak van de SKA uiteindelijk ruim een vierkante kilometer zal bedragen – vandaar de naam van het instrument.

De SKA is een radiotelescoop. Net als een satellietschotel vangt een radiotelescoop radiogolven op, maar dan van verre hemellichamen in plaats van een telecommunicatiesatelliet. Op die manier krijgen astronomen een completer beeld van het heelal dan met alleen ‘normale’ telescopen mogelijk is. Een belangrijk voordeel van een radiotelescoop is dat hij geen hinder ondervindt van bewolking.

De vele antennes worden met elkaar verbonden door middel van een techniek die interferometrie heet. Op die manier ontstaat een groot netwerk dat zich als één kolossale radiotelescoop kan gedragen, maar ook in een aantal kleinere groepen kan worden opgesplitst. Bijkomend voordeel van deze aanpak is dat SKA gefaseerd kan worden opgebouwd en al metingen kan gaan doen voordat hij helemaal voltooid is.

Hoe groot SKA er precies uit zal gaan zien staat nog niet vast. De kosten voor de eerste fase van het project worden geschat op 691 miljoen euro, waaraan Nederland nu dus 30 miljoen bijdraagt. Momenteel leggen negen multinationale consortia de laatste hand aan het ontwerp, waarvan de bouw in 2021 zou moeten beginnen. De Nederlandse deelname aan SKA wordt gecoördineerd door het radioastronomische instituut Astron in Dwingeloo.

Astron geeft onder meer leiding aan het consortium dat de Australische antennestations ontwikkelt. Het ontwerp ervan is gebaseerd op de al bestaande Europese radiotelescoop Lofar, waarvan het hart eveneens in Drenthe staat. Ook levert het instituut een belangrijke bijdrage aan twee andere consortia die onderzoeken hoe de enorme stroom aan gegevens van SKA in goede banen kan worden geleid. Om die ‘datastroom’ in perspectief te plaatsen: alleen al het Australische deel van SKA zal meer dan drie keer zoveel gegevens genereren als dat er momenteel over het hele internet gaan.

Met behulp van SKA willen astronomen een groot aantal astronomische kwesties ophelderen. Een van de speerpunten wordt het onderzoek van het vroege heelal. Hoe dieper astronomen het heelal in kijken, des te verder kijken ze terug in de tijd. Met SKA zou het mogelijk moeten zijn om terug te blikken naar de periode dat de eerste sterren en sterrenstelsels ontstonden. Door de toenmalige verdeling van waterstofgas, de ‘grondstof’ voor de vorming van nieuwe sterren, in kaart te brengen, kan worden vastgesteld hoe deze eerste objecten hun omgeving hebben beïnvloed.

    • Eddy Echternach